ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Hududiy tashkil etish va Toshkent iqtisodiy rayoni

Darslar 38–39 · 2 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
38

O‘zbekiston iqtisodiyotini hududiy tashkil etish

Darslik: 106–109-betlar
MaqsadHududiy mehnat taqsimoti, iqtisodiy rayon, ixtisoslashuv koeffitsienti va hududiy ishlab chiqarish majmuasi tushunchalarini izohlash.
Yangi so‘zlar
hududiy mehnat taqsimoti · territorial division of labouriqtisodiy rayon · economic regionixtisoslashuv koeffitsienti · specialization coefficienthududiy ishlab chiqarish majmuasi · territorial production complex
Tushuntirish

Mamlakatning har bir qismi o‘z tabiiy sharoiti, boyliklari va aholisining mehnat an’analari bilan boshqalardan farq qiladi. Shu sababli bir hududlar sanoat mahsuloti, boshqalari xomashyo yoki oziq-ovqat yetkazib beradi; bunday ish bo‘linishi hududiy mehnat taqsimoti deyiladi. U mahsulot o‘sha joyning o‘z ehtiyojidan ko‘p chiqqanda, uni shu yerda ishlab chiqarish arzonroq tushganda, xomashyo zaxirasi uzoq yillarga yetganda va tashish xarajati kam bo‘lganda mustahkam bo‘ladi. Ixtisoslashuv vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin: masalan, Qashqadaryoda neft va gaz konlari ochilgach, yangi yo‘nalish paydo bo‘ldi. Ixtisoslashuvni K = M / A formulasi bilan baholaymiz: M — rayonning mamlakat mahsulotidagi ulushi, A — rayon aholisining mamlakat aholisidagi ulushi. K birdan katta bo‘lsa, rayon shu tarmoqqa ixtisoslashgan hisoblanadi. Iqtisodiy rayon — o‘ziga xos o‘rni, mamlakat miqyosidagi ixtisosi va majmuali xo‘jaligi bo‘lgan hudud; hududiy ishlab chiqarish majmuasi esa umumiy transport, energiya va qurilish bazasiga tayangan o‘zaro bog‘liq korxonalar uyg‘unligidir. O‘zbekiston shartli ravishda oltita iqtisodiy rayonga bo‘linadi: Toshkent, Mirzacho‘l, Farg‘ona, Zarafshon, Janubiy va Quyi Amudaryo.

ToshkentMirzacho‘lFarg‘onaZarafshonJanubiyQuyi AmudaryoIqtisodiyrayonlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab yarmarkasini tayyorlashda bir guruh shirinlik tayyorlaydi, boshqasi plakat chizadi, uchinchisi bezaydi, har biri yaxshi uddalaydigan ishni qiladi. Natijada yarmarka yaxshi o‘tadi. Hududlar ham o‘z tabiati va an’analariga mos ixtisoslashadi.

Kim ishlatadi

Iqtisodchi hududlar ixtisosligini tahlil qiladi, hududiy rejalashtiruvchi ishlab chiqarishni joylashtiradi, tadbirkor mahalliy imkoniyatga mos yo‘nalish tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror joyda ko‘p yetishtiriladigan yoki tayyorlanadigan mahsulotni (masalan, meva yoki hunarmandchilik buyumi) tanlang va nega aynan o‘sha yerda ekanini tabiiy yoki an’anaviy bitta sabab bilan yozing.

Namunalar
ƒFormula
K = 30 : 10 = 3
K > 1: ixtisoslashgan
Aytaylik, rayon mamlakat gilam mahsulotining 30 foizini beradi, aholisi esa mamlakat aholisining 10 foizi. K = 30 / 10 = 3 — rayon gilamchilikka aniq ixtisoslashgan.
Paxta yetishtirishga ixtisoslashgan xo‘jalikda beda, kartoshka yoki ma’lum chorva ham o‘stiriladi — bular yordamchi tarmoqlar, ixtisos tarmog‘iga xizmat qiladi.
Sinfda faoliyat

Tumaningiz yoki shahringiz nimaga ixtisoslashganini o‘qituvchi yordamida aniqlang va bitta ixtisos tarmog‘i hamda uning ikkita yordamchi tarmog‘ini daftarga yozing.

Mashq
1
Hududiy mehnat taqsimoti nima?
2
Rayon ixtisoslashuv koeffitsienti K = 2 chiqdi. Bu nimani bildiradi?
3
Nima uchun Qashqadaryo ixtisosi vaqt o‘tib o‘zgardi?
4
Rayonning mamlakat sut mahsulotidagi ulushi 24 foiz, aholi ulushi 8 foiz. K ni toping.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKuzatuv klubi uchun qizil chiroqHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →