☰ Mundarija · Geografiya

Milliy iqtisodiyot va sanoat

Darslar 10–11 · 2 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
10

O‘zbekiston milliy iqtisodiyotining tuzilishi

Darslik: 27–29-betlar
MaqsadMilliy iqtisodiyotning tarkibini, ekstensiv va intensiv xo‘jalik yuritish farqini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
milliy iqtisodiyot · national economyyalpi ichki mahsulot · gross domestic product (GDP)ekstensiv xo‘jalik yuritish · extensive economic managementintensiv xo‘jalik yuritish · intensive economic management
Tushuntirish

Milliy iqtisodiyot — mamlakatdagi o‘zaro bog‘langan xo‘jalik tarmoqlari yig‘indisi. U moddiy ne’mat ishlab chiqaruvchi sohalarga (sanoat, qishloq xo‘jaligi, qurilish, yuk transporti, savdo) va ishlab chiqarmaydigan sohalarga (ta’lim, sog‘liqni saqlash, madaniyat, uy-joy va maishiy xizmat, aloqa xizmatlari) bo‘linadi. Mustaqillikdan keyin O‘zbekiston bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tdi: iqtisodiyotda sanoat, xizmatlar va xususiy tadbirkorlik ulushi oshdi, qishloq xo‘jaligining ulushi esa kamaydi; avvalgi vaqtda paxtachilikning ustunligi ham kamaytirildi. Yalpi ichki mahsulot (YaIM) mamlakatda bir yilda yaratilgan barcha tovar va xizmatlarning qiymatidir. Ekstensiv yo‘lda ishlab chiqarish ko‘proq yer, suv, energiya va ishchi kuchini jalb qilish hisobiga o‘sadi; intensiv yo‘lda esa fan-texnika yutuqlari, resursni tejash va chiqindisiz foydalanish hisobiga. Ekstensiv yo‘l suvning haddan ortiq sarflanishiga va Orol dengizi suvining kamayishiga sabab bo‘lgan omillardan biri hisoblanadi. Shuning uchun intensiv yo‘l mehnat unumdorligi va mahsulot sifatini oshirishda afzal.

Namunalar
Maktab, shifoxona va muzey ishlab chiqarmaydigan soha, g‘isht zavodi va dehqon xo‘jaligi esa moddiy ishlab chiqarish sohasiga kiradi.
Dalaga ko‘p suv berib hosil oshirish — ekstensiv usul; tomchilatib sug‘orish va yangi navlar bilan hosilni oshirish — intensiv usul.
Sinfda faoliyat

«Tarmoq sortirovkasi»: kartochkalarda 12 ta tarmoq (non zavodi, maktab, traktor zavodi, aeroport, kinoteatr...) yozilgan; guruhlar ularni moddiy va ishlab chiqarmaydigan sohaga ajratadi.

Mashq
1
Milliy iqtisodiyot qanday ikki sohaga bo‘linadi?
2
Ekstensiv va intensiv yo‘lni solishtiring.
3
YaIMning 100 so‘mdan 28 so‘mi sanoatga, 22 so‘mi qishloq xo‘jaligiga to‘g‘ri kelsa, qolgan tarmoqlar necha so‘m beradi?
4
Nima uchun iqtisodiyot tarkibida xizmat sohasi ulushi o‘sishi rivojlanish belgisi hisoblanadi?