O‘zbekiston milliy iqtisodiyotining tuzilishi
Milliy iqtisodiyot — mamlakatdagi o‘zaro bog‘langan xo‘jalik tarmoqlari yig‘indisi. U moddiy ne’mat ishlab chiqaruvchi sohalarga (sanoat, qishloq xo‘jaligi, qurilish, yuk transporti, savdo) va ishlab chiqarmaydigan sohalarga (ta’lim, sog‘liqni saqlash, madaniyat, uy-joy va maishiy xizmat, aloqa xizmatlari) bo‘linadi. Mustaqillikdan keyin O‘zbekiston bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tdi: iqtisodiyotda sanoat, xizmatlar va xususiy tadbirkorlik ulushi oshdi, qishloq xo‘jaligining ulushi esa kamaydi; avvalgi vaqtda paxtachilikning ustunligi ham kamaytirildi. Yalpi ichki mahsulot (YaIM) mamlakatda bir yilda yaratilgan barcha tovar va xizmatlarning qiymatidir. Ekstensiv yo‘lda ishlab chiqarish ko‘proq yer, suv, energiya va ishchi kuchini jalb qilish hisobiga o‘sadi; intensiv yo‘lda esa fan-texnika yutuqlari, resursni tejash va chiqindisiz foydalanish hisobiga. Ekstensiv yo‘l suvning haddan ortiq sarflanishiga va Orol dengizi suvining kamayishiga sabab bo‘lgan omillardan biri hisoblanadi. Shuning uchun intensiv yo‘l mehnat unumdorligi va mahsulot sifatini oshirishda afzal.
Dala chetidan o‘tib ketayotgan o‘quvchi bug‘doy, sabzavot, bog‘ va paxta ekilgan maydonlarni ko‘radi. Ilgari paxta ustunlik qilgan joylarda endi ekinlar xilma-xilroq. Iqtisodiyot bir ekinga tayanishdan uzoqlashib boradi.
Fermer xo‘jaligi rahbari qaysi ekinni ekishni tanlaydi, savdogar xaridorlar nimani ko‘proq so‘rayotganini kuzatadi, iqtisodchi tarmoqlar ulushi qanday o‘zgarishini o‘rganadi.
O‘qishdagi bitta vazifa uchun natijani oshirishning ikki yo‘lini yozing: ko‘proq vaqt ajratish va usulni yaxshilash. Har biriga bittadan misol keltiring.
| Ekstensiv yo‘l | Intensiv yo‘l | |
|---|---|---|
| Ishlab chiqarish o‘sadi | ko‘proq yer, suv, energiya, ishchi | fan va texnika, tejash |
«Tarmoq sortirovkasi»: kartochkalarda 12 ta tarmoq (non zavodi, maktab, traktor zavodi, aeroport, kinoteatr...) yozilgan; guruhlar ularni moddiy va ishlab chiqarmaydigan sohaga ajratadi.