☰ Mundarija · Geografiya

Kimyo sanoati va qora metallurgiya

Darslar 16–17 · 2 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
16

Kimyo sanoati

Darslik: 45–47-betlar
MaqsadKimyo sanoatining tarmoqlarini, xomashyosini, asosiy markazlarini va tabiatga ta’sirini bilish.
Yangi so‘zlar
mineral o‘g‘it · mineral fertilizeroltingugurt · sulphurkombinatlashtirish · combining productionpolimer materiallar · polymer materials
Tushuntirish

Mamlakat kimyo sanoatining tarixi 1932-yildan — Sho‘rsuvda oltingugurt qazib olina boshlagan yildan hisoblanadi. Sanoatda mineral o‘g‘itlar ishlab chiqarish katta o‘rin tutadi; shuningdek qishloq xo‘jaligi zararkunandalariga qarshi moddalar, plastmassa, kimyoviy tola, kauchuk va rezina, lok-bo‘yoqlar ishlab chiqariladi. Xomashyo xilma-xil: tabiiy gaz va neft, fosforit, oltingugurt, tuzlar, ohaktosh, rangli metallurgiya chiqindilari, paxta sanoati va qishloq xo‘jaligi chiqindilari. Kimyo sanoati boshqa tarmoqlarga xomashyo beradi va ulardan energiya, jihoz oladi, ya’ni ikki tomonlama bog‘langan. Yirik markazlar: Chirchiq (elektr-kimyo kombinati, 1940-yilda ishga tushgan), Farg‘ona va Navoiy (azotli o‘g‘it va kimyoviy tola), Qo‘qon va Samarqand (superfosfat), Olmaliq (ammofos), Muborak va Sho‘rtan (gaz va gaz-kimyo), Qo‘ng‘irot (soda), Dehqonobod (kaliyli o‘g‘it). Kimyo korxonalari energiya va suvni ko‘p ishlatadi va tabiatga salbiy ta’sir qilishi mumkin, shuning uchun ularni joylashtirishda ehtiyot bo‘linadi va tozalash inshootlari qo‘llanadi. Gaz xomashyosidan tola va plastmassa olish samarali.

Namunalar
Chirchiqda dastlab azotli o‘g‘it havo azotidan elektr energiya yordamida olingan; keyin Buxoro gazi quvur orqali kelgach, gaz xomashyo bo‘ldi va mahsulot arzonlashdi.
Olmaliq mis kombinatining oltingugurt gazidan sulfat kislota va ammofos olinadi: chiqindi qimmatli xomashyoga aylanadi.
Sinfda faoliyat

«Zanjir kartochkalari»: gaz → polietilen → plyonka/quvur kabi bosqichlarni bosqichma-bosqich joylashtiring va xomashyodan tayyor mahsulotgacha yo‘lni tushuntiring.

Mashq
1
Kimyo sanoatining ikki muhim mahsulotini ayting.
2
Kimyo sanoatining xomashyosiga uch misol keltiring.
3
Zavod bir yilda 450 ming tonna o‘g‘it chiqaradi. 4 yilda necha ming tonna?
4
Nima uchun kimyo korxonalarini hamma joyda qurish ma’qul emas?