☰ Mundarija · Geografiya

Tashqi iqtisodiy aloqalar va amaliy mashg‘ulot

Darslar 36–37 · 2 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
36

Tashqi iqtisodiy aloqalar

Darslik: 102–104-betlar
MaqsadTashqi iqtisodiy aloqalar, eksport, import, investitsiya va xalqaro hamkorlik shakllarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
eksport · exportimport · importinvestitsiya · investmentxalqaro mehnat taqsimoti · international division of labour
Tushuntirish

Har bir mamlakat o‘zi mo‘l yoki arzon ishlab chiqaradigan mahsulotni chetga sotadi va o‘zida yetishmaydigan yoki chetdan arzonroq keladigan mahsulotni sotib oladi. Mahsulotni xorijga chiqarish eksport, xorijdan olib kelish import deyiladi. Mamlakatning tashqi savdosiga iqtisodiy geografik o‘rni, ishlab chiqarish imkoniyatlari va xalqaro mehnat taqsimoti ta’sir qiladi. O‘zbekiston yuzdan ortiq davlat bilan savdo qiladi; eng yirik hamkorlar orasida Xitoy, Rossiya, Qozog‘iston, Turkiya, shuningdek Janubiy Koreya, Germaniya va boshqa mamlakatlar bor. Eksportda oltin, to‘qimachilik mahsulotlari (ip-kalava, gazlama, kiyim), kimyo mahsulotlari, rangli metallar, meva va sabzavotlar muhim o‘rin tutadi. Importda asosan mashina, asbob-uskunalar, transport vositalari va ehtiyot qismlar, neft mahsulotlari, kimyo va oziq-ovqat mahsulotlari bor. So‘nggi yillarda xomashyo o‘rniga tayyor mahsulot eksporti ulushini oshirish, ya’ni qo‘shilgan qiymatni ko‘paytirish maqsad qilingan. Investitsiya — ishlab chiqarishni yangilash uchun chet el kapitalining joylashtirilishi; mamlakatda ko‘plab xorijiy kapitalli korxonalar ishlaydi va Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki kabi moliyaviy tashkilotlar bilan hamkorlik olib boriladi. Xalqaro tashkilotlar orasida BMT, Shanxay hamkorlik tashkiloti, MDH va boshqalar bor; mamlakat Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lishga intilmoqda. Erkin iqtisodiy zonalar, birinchi navbatda Navoiy zonasi tashqi aloqalarni kuchaytiradi. Uzoq yillar import eksportdan ortiq bo‘lib kelgan.

Namunalar
O‘zbekiston paxtadan ip-kalava va gazlamani ko‘p ishlab chiqargani uchun chetga sotadi, lekin ayrim murakkab mashinalarni chetdan sotib oladi.
Xorijiy kompaniya O‘zbekistonda zavod qursa, bu investitsiya bo‘ladi: kapital kiradi, ish o‘rinlari paydo bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Savdo o‘yini»: ikki guruh «mamlakat» bo‘lib, o‘zlaridagi «tovar» kartochkalarini bir-biriga eksport-import qiladi va yutuqni muhokama qiladi.

Mashq
1
Eksport va importni farqlang.
2
O‘zbekistonning yirik savdo hamkorlaridan uchtasini ayting.
3
Mamlakat bir yilda 25 mlrd dollarlik tovar sotdi va 40 mlrd dollarlik sotib oldi. Farq necha mlrd dollar?
4
Nima uchun xomashyo emas, tayyor mahsulot eksporti foydaliroq?