ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Rangli metallurgiya va mashinasozlik

Darslar 18–19 · 2 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
18

Rangli metallurgiya

Darslik: 51–53-betlar
MaqsadRangli metallar guruhlarini, rangli metallurgiya markazlarini va rangli metallarning qo‘llanishini bilish.
Yangi so‘zlar
rangli metallurgiya · non-ferrous metallurgyboyitish fabrikasi · enrichment (concentrating) plantqotishma · alloyqimmatbaho metallar · precious metals
Tushuntirish

Rangli metallurgiya rangli metall rudalarini qazib olish, boyitish, eritish va qotishmalar tayyorlashni birlashtiradi. Rangli metallar og‘ir (mis, qo‘rg‘oshin, rux, qalayi, nikel), yengil (aluminiy, magniy, titan), qimmatbaho (oltin, kumush, platina), qiyin eruvchi (volfram, molibden) va nodir (uran, germaniy) guruhlarga bo‘linadi. Ular elektrotexnika, mashinasozlik, samolyotsozlik, elektronika va kimyo uchun juda zarur. O‘zbekistonda oltin, mis, qo‘rg‘oshin, rux, volfram, molibden, kumush va boshqa rudalarning zaxirasi katta. Eng muhim markaz — Angren–Olmaliq kon sanoati rayoni: Olmaliq kon-metallurgiya kombinatida mis, rux, qo‘rg‘oshin, oltin va kumush olinadi; misdan tashqari rudadan hamroh metallar — molibden, oltin va kumush ham ajratib olinadi. Navoiy kon-metallurgiya kombinati Qizilqumdagi Muruntov koni asosida oltin ishlab chiqaradi; bu dunyodagi eng yirik ochiq usuldagi oltin konlaridan biri. Chirchiqdagi qiyin eriydigan va o‘tga chidamli qotishmalar zavodi volfram va molibden mahsulotlarini beradi. Aluminiy xomashyosi — kaolin gilmoyasi Ohangaron havzasida bor, aluminiy olish esa juda ko‘p elektr energiya talab qiladi. Rangli metallar qotishma sifatida ham ishlatiladi: bronza (mis va qalayi), latun (mis va rux). Oltin hozir mamlakat eksportida muhim o‘rin tutadi.

mis,qo‘rg‘oshin, ruxOg‘iralyuminiy,magniy, titanYengiloltin, kumush,platinaQimmatbahovolfram,molibdenO‘tga chidamliuran, germaniyKam uchraydiganRangli metallar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Folga, narvon va deraza romlari ko‘pincha alyuminiydan yasaladi, chunki u yengil va zanglamaydi. Og‘irlik muhim bo‘lgan joyda yengil metall tanlanadi.

Kim ishlatadi

Muhandis buyum uchun metall tanlaydi, zargar qimmatbaho metallar bilan ishlaydi, qadoqlash ishchisi yengil va chidamli materiallardan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Alyuminiy folga bo‘lagi bilan qog‘oz varag‘ini (bo‘lsa) g‘ijimlab ko‘ring: qaysi biri shaklini saqlaydi? Bu xususiyatdan qayerda foydalanilishini bir jumlada yozing.

Namunalar
QotishmaTarkibi
Bronzamis + qalay
Jezmis + rux
Mis qotishmalari (masalan, latun) mexanizmlar detallari va elektr kabellari uchun ishlatiladi, chunki mis tokni yaxshi o‘tkazadi.
Muruntov: oltinOlmaliq: misNavoiyChirchiq: volfram
Volfram juda yuqori haroratda ham erimaydi, shuning uchun u cho‘g‘lanma lampa simlari va yuqori haroratli pech elementlarida ishlatiladi.
Sinfda faoliyat

«Metall va foyda»: har bir o‘quvchi bitta metallni (mis, oltin, aluminiy, volfram) tanlab, uni qayerda ishlatilishini sinfga ko‘rsatadi.

Mashq
1
Rangli metallar qanday guruhlarga bo‘linadi? Uchtasini ayting.
2
Angren–Olmaliq rayonining ahamiyati nimada?
3
Kombinat bir yilda 3 turdagi metalldan jami 90 ming tonna beradi: mis 55, rux 20 ming tonna. Qolgani qancha?
4
Nima uchun aluminiy ishlab chiqarish elektr energiya ko‘p bo‘lgan joyda foydali?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMotor xavfsizlik qoidalariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →