Rangli metallurgiya
Rangli metallurgiya rangli metall rudalarini qazib olish, boyitish, eritish va qotishmalar tayyorlashni birlashtiradi. Rangli metallar og‘ir (mis, qo‘rg‘oshin, rux, qalayi, nikel), yengil (aluminiy, magniy, titan), qimmatbaho (oltin, kumush, platina), qiyin eruvchi (volfram, molibden) va nodir (uran, germaniy) guruhlarga bo‘linadi. Ular elektrotexnika, mashinasozlik, samolyotsozlik, elektronika va kimyo uchun juda zarur. O‘zbekistonda oltin, mis, qo‘rg‘oshin, rux, volfram, molibden, kumush va boshqa rudalarning zaxirasi katta. Eng muhim markaz — Angren–Olmaliq kon sanoati rayoni: Olmaliq kon-metallurgiya kombinatida mis, rux, qo‘rg‘oshin, oltin va kumush olinadi; misdan tashqari rudadan hamroh metallar — molibden, oltin va kumush ham ajratib olinadi. Navoiy kon-metallurgiya kombinati Qizilqumdagi Muruntov koni asosida oltin ishlab chiqaradi; bu dunyodagi eng yirik ochiq usuldagi oltin konlaridan biri. Chirchiqdagi qiyin eriydigan va o‘tga chidamli qotishmalar zavodi volfram va molibden mahsulotlarini beradi. Aluminiy xomashyosi — kaolin gilmoyasi Ohangaron havzasida bor, aluminiy olish esa juda ko‘p elektr energiya talab qiladi. Rangli metallar qotishma sifatida ham ishlatiladi: bronza (mis va qalayi), latun (mis va rux). Oltin hozir mamlakat eksportida muhim o‘rin tutadi.
Folga, narvon va deraza romlari ko‘pincha alyuminiydan yasaladi, chunki u yengil va zanglamaydi. Og‘irlik muhim bo‘lgan joyda yengil metall tanlanadi.
Muhandis buyum uchun metall tanlaydi, zargar qimmatbaho metallar bilan ishlaydi, qadoqlash ishchisi yengil va chidamli materiallardan foydalanadi.
Alyuminiy folga bo‘lagi bilan qog‘oz varag‘ini (bo‘lsa) g‘ijimlab ko‘ring: qaysi biri shaklini saqlaydi? Bu xususiyatdan qayerda foydalanilishini bir jumlada yozing.
| Qotishma | Tarkibi |
|---|---|
| Bronza | mis + qalay |
| Jez | mis + rux |
«Metall va foyda»: har bir o‘quvchi bitta metallni (mis, oltin, aluminiy, volfram) tanlab, uni qayerda ishlatilishini sinfga ko‘rsatadi.