Umumlashtiruvchi takrorlash
Takrorlashda avval tarmoqlararo aloqalarni eslang. Mashinasozlik metallurgiya, kimyo va energetikadan xomashyo va energiya oladi, o‘z navbatida qishloq xo‘jaligi, transport va qurilishga texnika beradi; shuning uchun u iqtisodiyotning "yuragi" deb ataladi. Metallurgiya ruda, ko‘mir, gaz va elektr energiyaga tayanadi, rangli metallurgiya esa elektr energiyani ko‘p talab qiladi. To‘qimachilik paxta tolasidan ip, mato va tayyor kiyim-kechak ishlab chiqaruvchi zanjir. Neft va gaz quvurlari asosan qazib olinadigan hududlardan iste’mol markazlariga yo‘naladi; uning yo‘lini atlas xaritasida kuzating. Ishlab chiqarishni joylashtirish xomashyo, energiya, ishchi kuchi, iste’molchi va transport omillariga bog‘liq. Hududiy mehnat taqsimoti natijasida oltita iqtisodiy rayon shakllangan: Toshkent (sanoat, ilm va xizmatlar), Mirzacho‘l (paxta, g‘alla, yangi o‘zlashtirilgan yerlar), Farg‘ona (zich aholi, intensiv dehqonchilik, mashinasozlik), Zarafshon (oltin, gaz, qorako‘lchilik, tarixiy shaharlar), Janubiy (neft-gaz, subtropik qishloq xo‘jaligi) va Quyi Amudaryo (sholi, Orolbo‘yi muammolari). Raqamlar yildan yilga o‘zgarishini, shu bois tarmoqlarni tushunish va hisoblash ko‘nikmasi muhimligini unutmang. Elektr energiya ishlab chiqarishda issiqlik, gidro, quyosh va shamol stansiyalarining ulushini foizlarda hisoblash mumkin.
| Iqtisodiy rayon | Xususiyati |
|---|---|
| Toshkent | sanoat, fan, xizmat |
| Mirzacho‘l | paxta, g‘alla, yangi o‘zlashtirilgan yer |
| Farg‘ona | zich aholi, intensiv dehqonchilik, mashinasozlik |
| Zarafshon | oltin, gaz, qorako‘lchilik, tarixiy shaharlar |
| Janubiy | neft va gaz, subtropik dehqonchilik |
| Quyi Amudaryo | sholi, Orol bo‘yi muammolari |
Yangi zavod ochilgani haqida xabar o‘qiganda o‘quvchi savollar bera oladi: qayerda va nega aynan o‘sha joyda, kimlar ishlaydi, mahsulot qayerga ketadi. Kursda o‘rganilgan bog‘lanishlar yangiliklarni tushunishga yordam beradi.
Jurnalist iqtisodiy yangiliklarni tushuntiradi, tahlilchi korxona joylashuvini baholaydi, rejalashtiruvchi yangi loyihalarni tanlaydi.
Ishongan kattangizdan atrofda yaqinda ochilgan biror korxona yoki ish joyini so‘rang va nega aynan o‘sha yerda qurilgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qilib yozing.
Atlasda bitta neft yoki gaz quvurining yo‘lini kuzating va u qaysi hududlarni bog‘lashini daftarga yozing; mashinasozlik, to‘qimachilik va metallurgiya aloqalarini chizma qilib chizing.