☰ Mundarija · Geografiya

Umumlashtiruvchi takrorlash

Darslar 60 · 1 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
60

Umumlashtiruvchi takrorlash

Darslik: 170-bet
MaqsadButun kursni takrorlash: tarmoqlar aloqasi, joylashtirish shakllari, rayonlar va hisob-kitoblar.
Yangi so‘zlar
milliy iqtisodiyot tarmoqlari · branches of the national economyishlab chiqarishni joylashtirish · location of productioniqtisodiy rayon · economic regionixtisoslashuv koeffitsienti · specialization coefficient
Tushuntirish

Takrorlashda avval tarmoqlararo aloqalarni eslang. Mashinasozlik metallurgiya, kimyo va energetikadan xomashyo va energiya oladi, o‘z navbatida qishloq xo‘jaligi, transport va qurilishga texnika beradi; shuning uchun u iqtisodiyotning "yuragi" deb ataladi. Metallurgiya ruda, ko‘mir, gaz va elektr energiyaga tayanadi, rangli metallurgiya esa elektr energiyani ko‘p talab qiladi. To‘qimachilik paxta tolasidan ip, mato va tayyor kiyim-kechak ishlab chiqaruvchi zanjir. Neft va gaz quvurlari asosan qazib olinadigan hududlardan iste’mol markazlariga yo‘naladi; uning yo‘lini atlas xaritasida kuzating. Ishlab chiqarishni joylashtirish xomashyo, energiya, ishchi kuchi, iste’molchi va transport omillariga bog‘liq. Hududiy mehnat taqsimoti natijasida oltita iqtisodiy rayon shakllangan: Toshkent (sanoat, ilm va xizmatlar), Mirzacho‘l (paxta, g‘alla, yangi o‘zlashtirilgan yerlar), Farg‘ona (zich aholi, intensiv dehqonchilik, mashinasozlik), Zarafshon (oltin, gaz, qorako‘lchilik, tarixiy shaharlar), Janubiy (neft-gaz, subtropik qishloq xo‘jaligi) va Quyi Amudaryo (sholi, Orolbo‘yi muammolari). Raqamlar yildan yilga o‘zgarishini, shu bois tarmoqlarni tushunish va hisoblash ko‘nikmasi muhimligini unutmang. Elektr energiya ishlab chiqarishda issiqlik, gidro, quyosh va shamol stansiyalarining ulushini foizlarda hisoblash mumkin.

Namunalar
Aytaylik, yil davomida 48 mlrd kVt·soat issiqlik, 12 mlrd kVt·soat gidro stansiyalardan olinadi: jami 60. Issiqlik ulushi 48 · 100 / 60 = 80 foiz.
Rayonning mamlakat paxtasidagi ulushi 24 foiz, aholi ulushi 12 foiz bo‘lsa, K = 24 / 12 = 2: rayon paxtachilikka ixtisoslashgan.
Sinfda faoliyat

Atlasda bitta neft yoki gaz quvurining yo‘lini kuzating va u qaysi hududlarni bog‘lashini daftarga yozing; mashinasozlik, to‘qimachilik va metallurgiya aloqalarini chizma qilib chizing.

Mashq
1
Mashinasozlik qaysi sohalarga texnika yetkazadi?
2
Oltita iqtisodiy rayonning nomlarini sanang.
3
Nima uchun rayonlarning ixtisosi vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin?
4
Elektr: issiqlik 48, gidro 12 (mlrd kVt·soat). Issiqlik stansiyalari ulushi necha foiz?