☰ Mundarija · Geografiya

Oziq-ovqat sanoati va sanoatni joylashtirish

Darslar 30–31 · 2 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
31

Sanoatni hududiy tashkil etish hamda joylashtirish shakllari

Darslik: 86–87-betlar
MaqsadSanoatni hududiy tashkil etish shakllarini (tugun, markaz, punkt, rayon, erkin iqtisodiy zona) farqlash.
Yangi so‘zlar
sanoat tuguni · industrial node (cluster of linked enterprises)sanoat rayoni · industrial districterkin iqtisodiy zona · free economic zonekichik sanoat zonasi · small industrial zone
Tushuntirish

Ishlab chiqarishi o‘zaro bog‘langan korxonalar bir-biriga yaqin joylashsa, sanoat tuguni vujudga keladi. Tugundagi korxonalar yagona transport tarmog‘idan, energiya va suv manbalaridan birgalikda foydalanadi, ishchi kuchi to‘liqroq jalb qilinadi, mablag‘ tejaladi va korxonalar egallaydigan maydon qisqaradi. Bir hududda ko‘plab tugun, markaz va punktlar zich joylashsa, u sanoat rayoniga aylanadi: eng katta rayonlar — Angren–Olmaliq va Toshkent–Chirchiq. Bir necha korxonasi bor, lekin ishlab chiqarishi bog‘lanmagan va suv hamda energiyasi umumiy bo‘lmagan shahar sanoat markazi deyiladi, kam korxonali shaharcha esa sanoat punkti hisoblanadi. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish bilan yangi shakllar paydo bo‘ldi. Erkin iqtisodiy zona (EIZ) — mamlakat va chet el kapitalini, ilg‘or texnologiya va boshqaruv tajribasini jalb qilish uchun tuzilgan, aniq chegarasi va alohida huquqiy tartibi bor maxsus hudud. O‘zbekistonda bir necha EIZ ishlaydi (masalan, Navoiy, Angren, Jizzax, Urgut, G‘ijduvon, Qo‘qon, Hazorasp), shuningdek farmatsevtikaga ixtisoslashgan zonalar ham bor; ularning soni vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi. Navoiy EIZ mamlakatning geografik markazida, xalqaro aeroport yonida joylashgan. Bo‘sh turgan yoki samarasiz binolar asosida kichik sanoat zonalari tashkil etildi, ularda yengil, oziq-ovqat, kimyo va boshqa mahsulot ishlab chiqaruvchi minglab korxona ochilgan.

Namunalar
Angren shahrida ko‘mir koni, IES, gilmoya va boshqa korxonalar bir-biriga bog‘langan va umumiy yo‘l, energiya bilan ishlaydi: bu sanoat tuguniga misol.
Eski bo‘sh fabrika binosida tikuv va oziq-ovqat tsexlari ochilsa, bu kichik sanoat zonasi bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Tugun chizmasi»: guruhlar xayoliy tugun (IES, zavod, temiryo‘l, turar joy, yashil zona) chizmasini chizib, korxonalar o‘zaro nimalardan birga foydalanishini yozadi.

Mashq
1
Sanoat tuguni nima?
2
Sanoat tuguni korxonalarga qanday foyda beradi?
3
Zonada 14 ta yirik va 26 ta kichik korxona bor. Jami necha korxona?
4
Nima uchun erkin iqtisodiy zonalar tashkil etiladi?