ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Vitaminlar, energiya sarfi va 5-laboratoriya

Darslar 36–38 · 3 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
37

Organizmda energiya sarfi

Darslik: 103–106-betlar
MaqsadOrganizmda energiya sarfi, energiya birliklari va sog‘lom ovqatlanish qoidalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
kilokaloriya (kkal) · kilocaloriejoul (J) · jouleratsion · diet, the set of foods eatenovqatlanish rejimi · eating schedule
Tushuntirish

Organizmdagi barcha jarayonlar – almashinuv, harorat saqlash, harakat, yurak va nafas ishi, o‘sish – energiya talab qiladi. Energiyani hujayralar oziq moddalarni parchalab oladi; u mexanik (muskul), elektr (nerv impulsi) va issiqlik energiyasiga aylanadi, issiqlikning bir qismi tana haroratini ushlaydi. Energiya kilokaloriya (kkal) yoki kilojoul (kJ) bilan o‘lchanadi (1 kkal ≈ 4,2 kJ). Energiyaga ehtiyoj yosh, jins, o‘sish, harakat darajasi va iqlimga qarab har kimda har xil; o‘sayotgan o‘smirlarga kattalarnikidan kam emas, ko‘p holda ko‘proq oziq kerak bo‘ladi, shuning uchun o‘zingizga «norma» belgilash yoki boshqalar bilan taqqoslash shart emas. Sog‘lom ovqatlanish qoidalari: ovqat xilma-xil (oqsil, karbonsuv, yog‘, vitamin, mineral, kletchatka), kuniga 3–4 marta belgilangan vaqtda, nonushtani tashlab ketmasdan, shirinlik va qovurilgan-yog‘li taomni me’yorida, sabzavot-meva va suvni yetarli. Sutka davomida ovqat va harakat muvozanatda bo‘lsa, tana vazni o‘z me’yorida o‘sadi. Tana shakli va vazni haqida tashvish yoki qattiq parhezga moyillik bo‘lsa, ota-ona va shifokor bilan gaplashing; o‘zboshimchalik bilan ovqatni cheklash, ochlik e’lon qilish zararli. Har bir tananing o‘z shakli bor, qadr-qimmat vaznga emas, salomatlik va mehribonlikka bog‘liq.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishda sovuq kunda odam o‘tirganida ham tanasini issiq tutib turadi, buning uchun oziqdan olingan energiyaning bir qismi issiqlikka aylanadi. Shuning uchun yurak urishi, nafas olish va issiqni saqlash uchun doim energiya kerak.

Kim ishlatadi

Dietolog ovqat miqdorini odam faoliyatiga moslaydi, ekspeditsiya tashkilotchisi sovuq joyga zarur zaxirani rejalashtiradi, maktab oshxonasi menyusini tuzuvchi turli yoshni hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Do‘stingiz bilan bahslashing: jim kitob o‘qish va tez yurish – qaysi biri ko‘proq energiya sarflaydi va nega shunday deb o‘ylaysiz? Fikringizni bir jumlada yozing.

Namunalar
✓Maslahat
Nonushta – o‘qish uchun kuch va diqqat beradi: non, tuxum yoki sut mahsuloti, meva.
Maktabga borishdan oldin nonushta (non, tuxum yoki sut mahsulotlari, meva) diqqat va kuch uchun energiya beradi.
Futbol o‘ynagan o‘quvchi uchun suv va yaxshi ovqat kerak; sinfdoshlarining o‘lchamlari bilan taqqoslash zarur emas.
Sinfda faoliyat

Kun tartibi rejasi: nonushta – tushlik – tushlikdan keyingi yengil ovqat – kechki ovqat vaqtlarini yozing va oila bilan muhokama qiling. Hech qanday kaloriya sanash, vazn o‘lchash yoki qiyoslash yo‘q.

Mashq
1
Organizm energiyani nimaga sarflaydi? 3 ta misol keltiring.
2
Energiya qanday birliklarda o‘lchanadi?
3
Sog‘lom ovqatlanishning 4 ta qoidasini ayting.
4
Nima uchun o‘smirning ovqatga ehtiyoji har xil bo‘lishi mumkin va nega boshqalar bilan taqqoslash kerak emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMuzlamaydigan zina uchun iliq plastinaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →