Organizm funksiyasining gumoral va nerv boshqarilishi
Organizm hujayra, to‘qima va organlari muvofiq ishlaydigan yaxlit sistemadir; bu ikki yo‘l bilan ta’minlanadi. Gumoral boshqarilishda sekretsiya bezlari ishlab chiqargan kimyoviy moddalar – gormonlar qon, limfa va to‘qima suyuqligi orqali tarqalib, organlar ishini kuchaytiradi yoki susaytiradi; ular juda oz miqdorda ham kuchli ta’sir qiladi. Nerv boshqarilishida retseptorlar ta’sirni sezib, elektr signallari – nerv impulslarini hosil qiladi; sezuvchi nervlar impulsni orqa va bosh miyaga, harakatlantiruvchi nervlar esa miyadan organlarga olib boradi. Nerv yo‘li tez va aniq, gumoral yo‘l esa sekinroq va uzoqroq ta’sir qiladi. Ikkala boshqaruv tufayli ichki muhit doimiyligi – gomeostaz saqlanadi: masalan, qonda qand ko‘paysa, jigar uni zaxira modda glikogenga aylantiradi.
| Gumoral | Nerv | |
|---|---|---|
| Nima orqali | gormonlar – qon, limfa, to‘qima suyuqligi | nerv impulslari |
| Tezligi | sekinroq, uzoqroq ta’sir | tez va aniq |
Maktab hovlisida to‘p o‘quvchi tomon dumalab keladi va oyog‘i uni o‘ylashga ulgurmay to‘xtatadi. Bir necha daqiqadan keyin ham yurak tez uradi va o‘quvchi hushyor turadi. Tana ikki xil yo‘l bilan bir vaqtda javob berdi.
Haydovchi yo‘ldagi to‘siqqa tez javob beradi, sport murabbiyi o‘quvchilar reaksiyasini mashq qildiradi, endokrinolog gormonlar ishini o‘rganadi.
Bugun kun davomida bir marta ko‘zingiz qamashganda yoki biror ovoz sizni cho‘chitganda, tanangiz avval nima qilganini va keyin qancha vaqt hushyor turganingizni eslab yozing.
Tajriba o‘yin: sherigingiz qo‘li ustiga qog‘oz qo‘yib «Bosh!» deng; u qo‘lini qanchalik tez olishini kuzating. Reaksiya yo‘li (retseptor – sezuvchi nerv – miya – harakatlantiruvchi nerv – muskul) ni daftarga yozing. Xavfsizlik: faqat qog‘oz bilan, issiq va o‘tkir narsalarsiz.