ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Organizm funksiyasining boshqarilishi, bezlar

Darslar 5–6 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
5

Organizm funksiyasining gumoral va nerv boshqarilishi

Darslik: 17–18-betlar
MaqsadOrganizm funksiyasining gumoral va nerv boshqarilishini, gormon, impuls, retseptor va gomeostaz tushunchalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
gormon · hormonenerv impulsi · nerve impulseretseptor · receptor, a sensitive nerve endinggumoral boshqarilish · humoral regulation, through body fluids
Tushuntirish

Organizm hujayra, to‘qima va organlari muvofiq ishlaydigan yaxlit sistemadir; bu ikki yo‘l bilan ta’minlanadi. Gumoral boshqarilishda sekretsiya bezlari ishlab chiqargan kimyoviy moddalar – gormonlar qon, limfa va to‘qima suyuqligi orqali tarqalib, organlar ishini kuchaytiradi yoki susaytiradi; ular juda oz miqdorda ham kuchli ta’sir qiladi. Nerv boshqarilishida retseptorlar ta’sirni sezib, elektr signallari – nerv impulslarini hosil qiladi; sezuvchi nervlar impulsni orqa va bosh miyaga, harakatlantiruvchi nervlar esa miyadan organlarga olib boradi. Nerv yo‘li tez va aniq, gumoral yo‘l esa sekinroq va uzoqroq ta’sir qiladi. Ikkala boshqaruv tufayli ichki muhit doimiyligi – gomeostaz saqlanadi: masalan, qonda qand ko‘paysa, jigar uni zaxira modda glikogenga aylantiradi.

GumoralNerv
Nima orqaligormonlar – qon, limfa, to‘qima suyuqliginerv impulslari
Tezligisekinroq, uzoqroq ta’sirtez va aniq
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab hovlisida to‘p o‘quvchi tomon dumalab keladi va oyog‘i uni o‘ylashga ulgurmay to‘xtatadi. Bir necha daqiqadan keyin ham yurak tez uradi va o‘quvchi hushyor turadi. Tana ikki xil yo‘l bilan bir vaqtda javob berdi.

Kim ishlatadi

Haydovchi yo‘ldagi to‘siqqa tez javob beradi, sport murabbiyi o‘quvchilar reaksiyasini mashq qildiradi, endokrinolog gormonlar ishini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun kun davomida bir marta ko‘zingiz qamashganda yoki biror ovoz sizni cho‘chitganda, tanangiz avval nima qilganini va keyin qancha vaqt hushyor turganingizni eslab yozing.

Namunalar
Qo‘lingiz issiq choynakka tegsa, retseptorlar impuls hosil qiladi, miya javob beradi va muskullar qo‘lni tez tortadi – bu nerv boshqarilishi.
Ko‘p tuzli ovqatdan keyin chanqash, so‘ng buyraklar ishining o‘zgarishi tuz–suv muvozanatini tiklaydi – bu nerv va gumoral boshqarilish hamkorligi.
Sinfda faoliyat

Tajriba o‘yin: sherigingiz qo‘li ustiga qog‘oz qo‘yib «Bosh!» deng; u qo‘lini qanchalik tez olishini kuzating. Reaksiya yo‘li (retseptor – sezuvchi nerv – miya – harakatlantiruvchi nerv – muskul) ni daftarga yozing. Xavfsizlik: faqat qog‘oz bilan, issiq va o‘tkir narsalarsiz.

Mashq
1
Gormonlar qanday moddalar va qayerga chiqariladi?
2
Retseptor nima?
3
Nerv va gumoral boshqarilishni tezlik va davomiyligi bo‘yicha solishtiring.
4
Nima uchun nerv va gumoral boshqarilish birga ishlashi organizm uchun foydali?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliB quticha nega o‘tkazib yubordi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →