☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Katta yarimsharlar, nerv sistemasi gigiyenasi, 6-laboratoriya

Darslar 48–50 · 3 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
48

Bosh miya katta yarimsharlarining tuzilishi

Darslik: 133–135-betlar
MaqsadKatta yarimsharlar po‘stlog‘ining tuzilishi, bo‘laklari va sezish, harakat hamda assotsiativ zonalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
po‘stloq · cortex, outer layerqadoq tana · corpus callosumassotsiativ zona · association zoneegat va pushta · fold and groove of the cortex
Tushuntirish

Bosh miya katta yarimsharlari – o‘ng va chap yarimshar; ularni nerv tolalaridan iborat qadoq tana bog‘lab turadi. Sirtida kulrang modda – qalinligi taxminan 2–3 mm bo‘lgan po‘stloq, ostida esa oq modda joylashgan. Po‘stloq pushta va egatlarga burishgan, shu sababli kalla qutisiga ko‘p hujayra sig‘adi: unda o‘n milliardlab neyron bor. Yarimsharlar peshana, tepa, chakka va ensa bo‘laklariga bo‘linadi. Ensa bo‘lagida ko‘rish, chakka bo‘lagida eshitish markazi joylashgan; markaziy egatning oldida harakat, orqasida teri-muskul sezgi zonasi bor; hid va ta’m markazlari ham o‘z joylarida. Sezish zonalari sezgi organlaridan impuls qabul qiladi, harakat zonalari muskullarni ixtiyoriy harakatga keltiradi. Assotsiativ zonalar sezgi va harakat zonalarini bir-biri bilan bog‘lab, ma’lumotni tahlil qiladi; fikrlash, nutq, xotira va o‘rganish shunga bog‘liq. Po‘stloq odamning oliy nerv faoliyati uchun asos hisoblanadi.

Namunalar
Ensa bo‘lagi shikastlansa, ko‘z sog‘ bo‘lsa ham ko‘rish buzilishi mumkin: markaz ensada.
Qo‘lni ixtiyoriy ko‘tarish – peshana bo‘lagidagi, markaziy egat oldidagi harakat zonasi ishi.
Sinfda faoliyat

Yarimsharlar xaritasi: peshana, tepa, chakka, ensa bo‘laklarini turli rangda bo‘yang va ko‘rish, eshitish, harakat, teri sezgisi markazlarini belgilang. Mantiqiy javob: nega po‘stloq burishgan?

Mashq
1
Yarimsharlarni nima bog‘laydi?
2
Po‘stloq qanday moddadan va qancha qalinlikda?
3
Ko‘rish va eshitish markazi qaysi bo‘laklarda?
4
Assotsiativ zonalar nega kerak?