ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Katta yarimsharlar, nerv sistemasi gigiyenasi, 6-laboratoriya

Darslar 48–50 · 3 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
48

Bosh miya katta yarimsharlarining tuzilishi

Darslik: 133–135-betlar
MaqsadKatta yarimsharlar po‘stlog‘ining tuzilishi, bo‘laklari va sezish, harakat hamda assotsiativ zonalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
po‘stloq · cortex, outer layerqadoq tana · corpus callosumassotsiativ zona · association zoneegat va pushta · fold and groove of the cortex
Tushuntirish

Bosh miya katta yarimsharlari – o‘ng va chap yarimshar; ularni nerv tolalaridan iborat qadoq tana bog‘lab turadi. Sirtida kulrang modda – qalinligi taxminan 2–3 mm bo‘lgan po‘stloq, ostida esa oq modda joylashgan. Po‘stloq pushta va egatlarga burishgan, shu sababli kalla qutisiga ko‘p hujayra sig‘adi: unda o‘n milliardlab neyron bor. Yarimsharlar peshana, tepa, chakka va ensa bo‘laklariga bo‘linadi. Ensa bo‘lagida ko‘rish, chakka bo‘lagida eshitish markazi joylashgan; markaziy egatning oldida harakat, orqasida teri-muskul sezgi zonasi bor; hid va ta’m markazlari ham o‘z joylarida. Sezish zonalari sezgi organlaridan impuls qabul qiladi, harakat zonalari muskullarni ixtiyoriy harakatga keltiradi. Assotsiativ zonalar sezgi va harakat zonalarini bir-biri bilan bog‘lab, ma’lumotni tahlil qiladi; fikrlash, nutq, xotira va o‘rganish shunga bog‘liq. Po‘stloq odamning oliy nerv faoliyati uchun asos hisoblanadi.

Bo‘lak / zonaVazifasi
ensa bo‘lagiko‘rish markazi
chakka bo‘lagieshitish markazi
markaziy egat oldidaharakat zonasi
markaziy egat orqasidateri-muskul sezgi zonasi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi devordagi e’lonni ko‘rib, ovoz chiqarib o‘qiydi va o‘z ovozini eshitadi. Ko‘rish, nutq va eshitish uchun mas’ul po‘stloq sohalari birgalikda ishlaydi.

Kim ishlatadi

Nevrolog insultdan keyin tilni tiklashga yordam beradi, logoped nutqni mashq qildiradi, tadqiqotchi miya sohalarini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Qisqa gapni avval ichingizda, keyin ovoz chiqarib o‘qing, so‘ng yozing. Har gal qaysi ko‘nikmalar ishlaganini aytib bering.

Namunalar
Ensa bo‘lagi shikastlansa, ko‘z sog‘ bo‘lsa ham ko‘rish buzilishi mumkin: markaz ensada.
Qo‘lni ixtiyoriy ko‘tarish – peshana bo‘lagidagi, markaziy egat oldidagi harakat zonasi ishi.
Sinfda faoliyat

Yarimsharlar xaritasi: peshana, tepa, chakka, ensa bo‘laklarini turli rangda bo‘yang va ko‘rish, eshitish, harakat, teri sezgisi markazlarini belgilang. Mantiqiy javob: nega po‘stloq burishgan?

Mashq
1
Yarimsharlarni nima bog‘laydi?
2
Po‘stloq qanday moddadan va qancha qalinlikda?
3
Ko‘rish va eshitish markazi qaysi bo‘laklarda?
4
Assotsiativ zonalar nega kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z kristall bog‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →