ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Qon va uning tarkibi

Darslar 15–16 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
15

Qon va uning vazifasi

Darslik: 44–46-betlar
MaqsadQonning vazifalarini, ichki muhitni va qonning fiziologik xossalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
qon plazmasi · blood plasmatransport funksiyasi · transport functionizotonik eritma · isotonic solution, 0.9% salt solutionantitelo · antibody
Tushuntirish

Organizmning ichki muhiti uch suyuqlikdan tarkib topgan – qon, to‘qima suyuqligi va limfa; ular o‘zaro aylanib turadi: plazmaning bir qismi kapillardan hujayralar orasiga sizib chiqadi, ortiqcha suyuqlik limfaga aylanadi va limfa yo‘llari bo‘ylab qayta qon oqimiga quyiladi. Qonning uch asosiy vazifasi bor. Transport: kislorod va karbonat angidrid, oziq moddalar, gormonlar va almashinuv mahsulotlarini tashiydi. Boshqarish: gormonlarni yetkazadi, tana haroratini va suv-tuz muvozanatini bir tekis tutishga yordam beradi. Himoya: leykotsitlar mikroblarni yutib zararsizlantiradi, plazmadagi antitelolar esa ularni bog‘laydi. Qon suvdan taxminan 5 marta yopishqoqroq; bunga eritrotsitlar va oqsillar sabab bo‘ladi. Qonning osmotik bosimi plazmadagi tuzlarga bog‘liq; 0,9 % li osh tuzi eritmasi (izotonik eritma) qon hujayralariga zarar yetkazmaydi, toza suv esa hujayrani shishirib yorib yuborishi mumkin. Kattalarda qon taxminan 5 litr; ko‘p qon yo‘qotish xavfli.

Qonning vazifasiNima qiladi
transportgazlar, oziq moddalar, gormonlar, almashinuv mahsulotlari
boshqarishharorat va suv-tuz muvozanati
himoyaleykotsitlar mikroblarni yutadi, antitelolar bog‘laydi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Issiq kunda yuguruvchining yuzi qizarib ketadi: teri ostidagi qon tomirlar kengayib, qon tanadagi ortiqcha issiqni teriga olib chiqadi va tashqariga beradi. Qon faqat modda tashimaydi, issiqni ham taqsimlaydi.

Kim ishlatadi

Donor qon beradi, hamshira qon namunasi oladi, laborant qon tarkibini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qo‘llaringiz rangini salqin joyda va issiq xonada qiyoslang (masalan, soyada va uyda). Rang farqini kuzating.

Namunalar
≡Eslab qoling
0,9 % li osh tuzi eritmasi – izotonik: qon hujayralariga zarar bermaydi.
Kasalxonada tomir ichiga yuboriladigan fiziologik eritma (0,9 % tuz) izotonik bo‘lgani uchun qon hujayralarini shikastlamaydi.
Terida zirapcha kirsa, joy qizaradi: leykotsitlar o‘sha yerga to‘planib, mikroblarni yutadi.
Sinfda faoliyat

Daftarga sxema chizing: plazma → to‘qima suyuqligi → limfa → qon. Har bir strelkaga ushbu o‘tish nima orqali bo‘lishini yozing (kapillar devori, limfa tomiri).

Mashq
1
Qonning uch asosiy vazifasi qaysilar?
2
Ichki muhit nimalardan tashkil topgan?
3
Qonning himoya vazifasida leykotsitlar va antitelolar nima qiladi?
4
Nima uchun tomirga toza suv emas, 0,9 % li tuz eritmasi yuboriladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKutubxona chirog‘i boshqargichiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →