Qon va uning vazifasi
Organizmning ichki muhiti uch suyuqlikdan tarkib topgan – qon, to‘qima suyuqligi va limfa; ular o‘zaro aylanib turadi: plazmaning bir qismi kapillardan hujayralar orasiga sizib chiqadi, ortiqcha suyuqlik limfaga aylanadi va limfa yo‘llari bo‘ylab qayta qon oqimiga quyiladi. Qonning uch asosiy vazifasi bor. Transport: kislorod va karbonat angidrid, oziq moddalar, gormonlar va almashinuv mahsulotlarini tashiydi. Boshqarish: gormonlarni yetkazadi, tana haroratini va suv-tuz muvozanatini bir tekis tutishga yordam beradi. Himoya: leykotsitlar mikroblarni yutib zararsizlantiradi, plazmadagi antitelolar esa ularni bog‘laydi. Qon suvdan taxminan 5 marta yopishqoqroq; bunga eritrotsitlar va oqsillar sabab bo‘ladi. Qonning osmotik bosimi plazmadagi tuzlarga bog‘liq; 0,9 % li osh tuzi eritmasi (izotonik eritma) qon hujayralariga zarar yetkazmaydi, toza suv esa hujayrani shishirib yorib yuborishi mumkin. Kattalarda qon taxminan 5 litr; ko‘p qon yo‘qotish xavfli.
| Qonning vazifasi | Nima qiladi |
|---|---|
| transport | gazlar, oziq moddalar, gormonlar, almashinuv mahsulotlari |
| boshqarish | harorat va suv-tuz muvozanati |
| himoya | leykotsitlar mikroblarni yutadi, antitelolar bog‘laydi |
Issiq kunda yuguruvchining yuzi qizarib ketadi: teri ostidagi qon tomirlar kengayib, qon tanadagi ortiqcha issiqni teriga olib chiqadi va tashqariga beradi. Qon faqat modda tashimaydi, issiqni ham taqsimlaydi.
Donor qon beradi, hamshira qon namunasi oladi, laborant qon tarkibini tekshiradi.
Qo‘llaringiz rangini salqin joyda va issiq xonada qiyoslang (masalan, soyada va uyda). Rang farqini kuzating.
Daftarga sxema chizing: plazma → to‘qima suyuqligi → limfa → qon. Har bir strelkaga ushbu o‘tish nima orqali bo‘lishini yozing (kapillar devori, limfa tomiri).