ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Nafasning boshqarilishi, kasalliklar va 3-laboratoriya

Darslar 27–28 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
27

Nafas olishning boshqarilishi, nafas olish organlari kasalliklari

Darslik: 77–80-betlar
MaqsadNafas olishning boshqarilishi, nafas yo‘llari kasalliklari, allergiya va chekish zarari haqida tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
nafas olish markazi · respiratory centre in the medullarefleks · reflexallergiya · allergytomchi infeksiya · droplet infection
Tushuntirish

Nafas olish markazi uzunchoq miyada joylashgan; undan chiqqan impulslar qovurg‘alararo muskullar va diafragmani ritmik qisqartiradi. Markaz qondagi karbonat angidridga sezgir: uning miqdori oshsa, nafas tezlashadi va chuqurlashadi. Nafasni ixtiyoriy ham o‘zgartirish mumkin (bosh miya po‘stlog‘i), lekin juda uzoq ushlab turib bo‘lmaydi. Aksirish va yo‘talish – himoya reflekslari: nafas yo‘lidan chang va shilimshiqni chiqaradi. Nafas yo‘li infeksiyalari (shamollash, gripp, angina, sil) mikroblar tomchilari orqali yuqadi; kasal odam uyda dam olishi, aksirganda og‘iz-burnini ro‘mol yoki tirsak bilan yopishi, qo‘lni sovunlab yuvishi, xonani shamollatishi kerak. Sil – mikobakteriya qo‘zg‘atadigan, davolanadigan kasallik; uzoq yo‘tal, ozish, holsizlik bo‘lsa shifokorga ko‘rinish zarur, emlash va o‘z vaqtida davolash muhim. Allergiya – changga, gul changiga, ayrim ovqatga kuchli reaksiya; nafas qisilsa, darhol 103 va kattalar yordami kerak, davolashni shifokor belgilaydi. Chekish: tutunda minglab kimyoviy modda, ular orasida saraton chaqiruvchilar bor; o‘pka va tomirlarni zararlaydi. JSST ma’lumotiga ko‘ra, tamaki har yili 8 milliondan ortiq odamning o‘limiga sabab bo‘ladi; elektron sigaretalar ham yosh organizm uchun zararsiz emas. Eng yaxshi tanlov – boshlamaslik.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab avtobusiga yugurib yetib olgan o‘quvchi tez va chuqur nafas oladi, buni hech kim buyurmagan. O‘tirib, bir ozdan keyin nafasi o‘zi tinchiydi. Nafasni miyadagi markaz boshqaradi, odam esa uni faqat qisqa vaqtga o‘zgartira oladi.

Kim ishlatadi

O‘pka bo‘yicha shifokor nafas kasalliklarini davolaydi, maktab hamshirasi shamollagan o‘quvchiga uyda dam olishni maslahat beradi, murabbiy nafas ritmini mashq qildiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun nimalar sizni yo‘talishga yoki aksirishga majbur qilishini (chang, sovuq havo...) kuzating va tana nimani tozalamoqchi bo‘lganini yozib qo‘ying.

Namunalar
★Esda tuting
Aksirganda og‘iz-burunni ro‘mol yoki tirsak bilan yoping, qo‘lni sovunlab yuving.
Sinfdoshingiz gripp bilan kasallansa: uyda dam olsin, to‘liq tuzalgach kelsin – boshqalarga yuqmasligi uchun.
Do‘stingiz sizga «bir marta sinab ko‘r» desa, rad etish – o‘z salomatligingizni asrash.
Sinfda faoliyat

«Yo‘q» deyish mashqi: do‘stlik doirasida chekishni taklif qilishsa, 3 xil muloyim va qat’iy javob yozing va juft bilan rol o‘ynang.

Mashq
1
Nafas olish markazi qayerda va nimaga sezgir?
2
Aksirish va yo‘talish qanday reaksiya?
3
Nafas yo‘li infeksiyalarining oldini olish uchun 3 qoida ayting.
4
Nima uchun chekishni boshlamaslik eng yaxshi chora?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQoshiqli plafon: kutubxona burchagi uchun LED chiroqHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →