Nafas olishning boshqarilishi, nafas olish organlari kasalliklari
Nafas olish markazi uzunchoq miyada joylashgan; undan chiqqan impulslar qovurg‘alararo muskullar va diafragmani ritmik qisqartiradi. Markaz qondagi karbonat angidridga sezgir: uning miqdori oshsa, nafas tezlashadi va chuqurlashadi. Nafasni ixtiyoriy ham o‘zgartirish mumkin (bosh miya po‘stlog‘i), lekin juda uzoq ushlab turib bo‘lmaydi. Aksirish va yo‘talish – himoya reflekslari: nafas yo‘lidan chang va shilimshiqni chiqaradi. Nafas yo‘li infeksiyalari (shamollash, gripp, angina, sil) mikroblar tomchilari orqali yuqadi; kasal odam uyda dam olishi, aksirganda og‘iz-burnini ro‘mol yoki tirsak bilan yopishi, qo‘lni sovunlab yuvishi, xonani shamollatishi kerak. Sil – mikobakteriya qo‘zg‘atadigan, davolanadigan kasallik; uzoq yo‘tal, ozish, holsizlik bo‘lsa shifokorga ko‘rinish zarur, emlash va o‘z vaqtida davolash muhim. Allergiya – changga, gul changiga, ayrim ovqatga kuchli reaksiya; nafas qisilsa, darhol 103 va kattalar yordami kerak, davolashni shifokor belgilaydi. Chekish: tutunda minglab kimyoviy modda, ular orasida saraton chaqiruvchilar bor; o‘pka va tomirlarni zararlaydi. JSST ma’lumotiga ko‘ra, tamaki har yili 8 milliondan ortiq odamning o‘limiga sabab bo‘ladi; elektron sigaretalar ham yosh organizm uchun zararsiz emas. Eng yaxshi tanlov – boshlamaslik.
Maktab avtobusiga yugurib yetib olgan o‘quvchi tez va chuqur nafas oladi, buni hech kim buyurmagan. O‘tirib, bir ozdan keyin nafasi o‘zi tinchiydi. Nafasni miyadagi markaz boshqaradi, odam esa uni faqat qisqa vaqtga o‘zgartira oladi.
O‘pka bo‘yicha shifokor nafas kasalliklarini davolaydi, maktab hamshirasi shamollagan o‘quvchiga uyda dam olishni maslahat beradi, murabbiy nafas ritmini mashq qildiradi.
Bugun nimalar sizni yo‘talishga yoki aksirishga majbur qilishini (chang, sovuq havo...) kuzating va tana nimani tozalamoqchi bo‘lganini yozib qo‘ying.
«Yo‘q» deyish mashqi: do‘stlik doirasida chekishni taklif qilishsa, 3 xil muloyim va qat’iy javob yozing va juft bilan rol o‘ynang.