ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Aql-idrok, nutq va hissiyot

Darslar 53–54 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
53

Aql-idrok, tafakkur, so‘z va nutq

Darslik: 144–145-betlar
MaqsadAql-idrok, tafakkur, so‘z va nutqni, ularning bosh miya bilan bog‘liqligini hamda hayvonlar va odam xatti-harakati farqini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
tafakkur · thinkingnutq · speechaql-idrok · intelligence, the ability to understand links and apply them in a new situationumumlashtirish · generalisation
Tushuntirish

Aql-idrok – narsa va hodisalar orasidagi bog‘lanishni tushunib, uni yangi sharoitda qo‘llash qobiliyati. Soddaroq shakli yuksak hayvonlarda ham bor: shimpanze qutilarni ustma-ust qo‘yib, osilgan mevaga yetadi, tulki shisha to‘siqni aylanib o‘tib oziqni topadi, ayrim boshqa hayvonlar esa bunday vazifani qiyinroq yechadi. Bu qobiliyat turli hayvonlarda turlicha rivojlangan va bosh miyaning tuzilishi hamda rivojiga bog‘liq. Odamda aql-idrok yuksak darajada tafakkur shaklida rivojlangan: tafakkur tushunchalar hosil qilish, xulosa chiqarish va yangi sharoitni oldindan ko‘ra bilishga imkon beradi. Fikr so‘z orqali ifodalanadi. So‘z narsa va hodisaning tovush yoki ko‘rish signali (masalan, karlar qo‘l alifbosi, yozuv), shartli ta’sirlovchi; «limon» so‘zi so‘lak ajralishini kuchaytiradi. So‘z umumlashtiradi: «stol» so‘zi turli stollarga tegishli. Nutq og‘zaki, yozma yoki imo-ishora orqali bo‘lishi mumkin, u tajribani avlodlarga yetkazadi. Odam nutq qobiliyati bilan tug‘iladi, lekin so‘zlashni muloqotda o‘rganadi; muloqotsiz bola nutqni kech o‘zlashtiradi. Og‘zaki nutq markazlari asosan chap yarimsharning peshana va chakka sohalarida, yozma nutq esa peshana, tepa va ensa sohalarida joylashgan.

HayvonlardaOdamda
aql-idroksodda shakli: shimpanze qutilarni ustma-ust qo‘yaditafakkur: tushunchalar, xulosa, oldindan ko‘ra bilish
signalsezgi signallariso‘z – umumlashtiruvchi signal
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi yangi kelgan sinfdoshiga sinfxonadan maktab kutubxonasigacha qanday borishni so‘z bilan tushuntiradi, u esa hech borib ko‘rmagan bo‘lsa ham yo‘lni topadi. So‘z orqali odamlar boshqalar ko‘rmagan tajribani ham ulashadi.

Kim ishlatadi

O‘qituvchi bilimni so‘z bilan yetkazadi, surdotarjimon so‘zni imo-ishoraga o‘giradi, muhandis loyihani so‘z va chizma bilan tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror ishni (masalan, qog‘oz qayiq yasashni) uydagi kishiga faqat so‘z bilan, ko‘rsatmasdan tushuntiring va so‘zlar qanchalik aniq bo‘lishi kerakligini payqang.

Namunalar
Shimpanze qutilarni ustma-ust qo‘yadi – sodda aql-idrok; odam esa mashina yaratadi – tafakkur.
So‘z signaliShakli
tovushog‘zaki nutq
ko‘rishyozuv, karlar qo‘l alifbosi
Karlar qo‘l alifbosi bilan gaplashadi – so‘z faqat tovush emas, ko‘rish signali ham bo‘lishi mumkin.
Sinfda faoliyat

Tafakkur mashqi: 3 ta narsa (olma, nok, anor) uchun umumiy so‘zni toping va «meva» kabi tushuncha qanday hosil bo‘lishini kartochkada yozing. Yana 2 ta umumlashtiruvchi so‘z toping.

Mashq
1
Aql-idrok nima?
2
Tafakkur nima beradi?
3
So‘z qanday vazifalarni bajaradi?
4
Nima uchun hayvon tovushlarini nutq deb bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTayoqchalardan ko‘prikHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →