Aql-idrok, tafakkur, so‘z va nutq
Aql-idrok – narsa va hodisalar orasidagi bog‘lanishni tushunib, uni yangi sharoitda qo‘llash qobiliyati. Soddaroq shakli yuksak hayvonlarda ham bor: shimpanze qutilarni ustma-ust qo‘yib, osilgan mevaga yetadi, tulki shisha to‘siqni aylanib o‘tib oziqni topadi, ayrim boshqa hayvonlar esa bunday vazifani qiyinroq yechadi. Bu qobiliyat turli hayvonlarda turlicha rivojlangan va bosh miyaning tuzilishi hamda rivojiga bog‘liq. Odamda aql-idrok yuksak darajada tafakkur shaklida rivojlangan: tafakkur tushunchalar hosil qilish, xulosa chiqarish va yangi sharoitni oldindan ko‘ra bilishga imkon beradi. Fikr so‘z orqali ifodalanadi. So‘z narsa va hodisaning tovush yoki ko‘rish signali (masalan, karlar qo‘l alifbosi, yozuv), shartli ta’sirlovchi; «limon» so‘zi so‘lak ajralishini kuchaytiradi. So‘z umumlashtiradi: «stol» so‘zi turli stollarga tegishli. Nutq og‘zaki, yozma yoki imo-ishora orqali bo‘lishi mumkin, u tajribani avlodlarga yetkazadi. Odam nutq qobiliyati bilan tug‘iladi, lekin so‘zlashni muloqotda o‘rganadi; muloqotsiz bola nutqni kech o‘zlashtiradi. Og‘zaki nutq markazlari asosan chap yarimsharning peshana va chakka sohalarida, yozma nutq esa peshana, tepa va ensa sohalarida joylashgan.
Tafakkur mashqi: 3 ta narsa (olma, nok, anor) uchun umumiy so‘zni toping va «meva» kabi tushuncha qanday hosil bo‘lishini kartochkada yozing. Yana 2 ta umumlashtiruvchi so‘z toping.