ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Qon oqishi, limfa va yurak ishining boshqarilishi

Darslar 21–22 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
21

Qonning qon tomirlari bo‘ylab oqishi

Darslik: 61–63-betlar
MaqsadQon bosimi, puls, qon oqimi tezligi va limfa aylanishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
qon bosimi · blood pressurepuls · pulselimfa · lymphlimfa tuguni · lymph node
Tushuntirish

Qon bosimi – qonning tomir devoriga bosimi; u aortada eng yuqori, yurakdan uzoqlashgan sari pasayadi va kovak venalarda eng past bo‘ladi. Shu bosim farqi qonni oqizadi. Sog‘lom kattalarda tinch holatda bosim taxminan 120/80 mm simob ustuniga yaqin (yurak qisqarganda yuqori, bo‘shashganda pastki ko‘rsatkich); uni tonometr bilan o‘lchaydi, baholashni esa shifokor qiladi. Puls – yurak qorinchasi qisqarganda arteriya devorining ritmik tebranishi; uni bilak yoki bo‘yinda barmoq bilan sezish va sanash mumkin, har bir puls yurakning bitta qisqarishiga mos. Qon aortada tez (taxminan 40 sm/s), kapillarlarda eng sekin (taxminan 0,1 sm/s) oqadi, bu esa almashinuvga vaqt beradi. Venalarda qon skelet muskullarining qisqarishi, klapanlar va yurakning so‘rish ta’siri bilan yurakka ko‘tariladi. Limfa sistemasi to‘qima suyuqligini limfa kapillarlari orqali yig‘ib, limfa tugunlari (filtr; limfotsitlar hosil bo‘ladi) orqali yirik venalarga qaytaradi. Taloq – qon ombori va eskirgan hujayralarni yo‘q qiluvchi, immunitetda ishtirok etuvchi organ.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tekshiruvda hamshira qo‘lga manjet bog‘lab, ikkita son aytadi: bu yurak qisqarganda va bo‘shashganda qon bosimi. Ikki son bosim yurak urishi bilan o‘zgarib turishini ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Hamshira bosimni o‘lchaydi, shifokor natijani tushuntiradi, murabbiy sportchining tiklanishini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir qo‘lingizni bir daqiqa boshingiz ustiga ko‘taring, ikkinchisini pastga tushirib turing, so‘ng venalar ko‘rinishini taqqoslang.

Namunalar
Yugurgandan so‘ng puls tezlashadi, chunki yurak muskullarga ko‘proq qon yetkazadi.
Tomoq og‘riganda bo‘yindagi limfa tugunlari kattalashishi mumkin: ular infeksiyaga qarshi ishlayotganini bildiradi, lekin uzoq davom etsa shifokorga ko‘rinish kerak.
Sinfda faoliyat

Pulsingizni bilagingizdagi (bosh barmoq yonidagi) arteriyada ikki barmoq bilan topib, 15 soniya sanang va 4 ga ko‘paytiring. Bosh barmoq bilan emas, ikki barmoq bilan; kuchli bosmang.

Mashq
1
Qon bosimi qayerda eng yuqori, qayerda eng past?
2
Puls nima?
3
Nima uchun kapillarlarda qon eng sekin oqadi?
4
Venalarda klapanlar va skelet muskullari qonni yurakka yo‘naltirishda qanday yordam beradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliRobot uchun yorug‘lik datchigiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →