ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Hujayra va tirik organizm xossalari

Darslar 2–3 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
2

Odam organizmining hujayraviy tuzilishi

Darslik: 9–11-betlar
MaqsadHujayraning qismlari va ularning vazifasini, hujayra kimyoviy tarkibini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
sitoplazma · cytoplasmyadro · nucleusmitoxondriya · mitochondrion, the cell’s power stationxromosoma · chromosome
Tushuntirish

Odam tanasi ham hayvon va o‘simliklar kabi hujayralardan tuziladi, lekin hujayralar shakli va vazifasiga ko‘ra turlicha: nerv hujayrasi uzun o‘simtali, muskul hujayrasi cho‘ziq, qizil qon hujayrasi esa ikki tomoni botiq disk shaklida. Hujayrani tashqaridan membrana o‘rab turadi va u moddalarni tanlab o‘tkazadi. Ichida quyuq sitoplazma bor, markazida hujayra faoliyatini boshqaradigan va irsiy axborotni saqlaydigan yadro joylashgan. Organoidlar: ribosomalar oqsil yasaydi, endoplazmatik to‘r moddalarni tashiydi, Golji majmuasi to‘playdi va tarqatadi, lizosomalar oziq moddalarni parchalaydi, mitoxondriyalar energiya hosil qiladi. Odamning tana hujayralarida 46 ta (23 juft) xromosoma, jinsiy hujayralarda 23 tadan xromosoma bo‘ladi. Hujayra tarkibida eng ko‘p modda suv (butun tana massasining ham taxminan 60–70 % i suv), shuningdek tuzlar, oqsillar, yog‘lar, karbonsuvlar va nuklein kislotalar bor.

1234567

Nomni rasmdagi raqamga sudrang (yoki nomni, keyin raqamni bosing)

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6
  7. 7

sirt / hajmS/V = 2

S = 6a² = 54 · V = a³ = 27 · S/V = 6/a = 2

Hujayra qancha kichik bo‘lsa, sirt hajmga nisbatan katta — moddalar almashinuvi qulay

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yopib qo‘yilgan xamir issiq joyda ko‘tariladi: xamirturush deb ataladigan bir hujayrali jonzotlar shakarni o‘zlashtirib, gaz chiqaradi. Har bir hujayra o‘z po‘sti va ichki qismlari bilan ishlaydi, xuddi tanamizdagi hujayralar kabi.

Kim ishlatadi

Novvoy xamirturush hujayralarining ishidan foydalanadi, laborant hujayralarni mikroskopda ko‘radi, shifokor qon hujayralari rasmiga qarab xulosa qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Darslikdagi ikki xil hujayra rasmini solishtiring va shakli qaysi vazifaga mos kelishini taxmin qiling.

Namunalar
Muskul hujayrasi harakat uchun ko‘p energiya sarflaydi, shuning uchun unda mitoxondriyalar ko‘p bo‘ladi.
OrganoidVazifasi
ribosomalaroqsil yasaydi
endoplazmatik to‘rmoddalarni tashiydi
Golji majmuasito‘playdi va tarqatadi
lizosomalaroziq moddalarni parchalaydi
mitoxondriyalarenergiya hosil qiladi
Ovqat hazm qilish bezi hujayralarida ribosomalar va Golji majmuasi ko‘p, chunki ular ko‘p ferment oqsili ishlab chiqaradi va tarqatadi.
Sinfda faoliyat

Plastilindan hujayra modelini yasang: har bir organoidga alohida rang bering va yorliq yozing. Xavfsizlik: plastilin va asboblardan tartibli foydalaning, mayda detallarni og‘izga olmang.

Mashq
1
Yadroning vazifasi nima?
2
Ribosoma va lizosoma vazifalarini ajrating.
3
Odam tana hujayrasida nechta xromosoma bor? Jinsiy hujayrada-chi?
4
Nima uchun hujayra membranasi «tanlab» o‘tkazadi deyiladi va bu nega muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQuticha byudjetiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →