☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Hujayra va tirik organizm xossalari

Darslar 2–3 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
2

Odam organizmining hujayraviy tuzilishi

Darslik: 9–11-betlar
MaqsadHujayraning qismlari va ularning vazifasini, hujayra kimyoviy tarkibini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
sitoplazma · cytoplasmyadro · nucleusmitoxondriya · mitochondrion, the cell’s power stationxromosoma · chromosome
Tushuntirish

Odam tanasi ham hayvon va o‘simliklar kabi hujayralardan tuziladi, lekin hujayralar shakli va vazifasiga ko‘ra turlicha: nerv hujayrasi uzun o‘simtali, muskul hujayrasi cho‘ziq, qizil qon hujayrasi esa ikki tomoni botiq disk shaklida. Hujayrani tashqaridan membrana o‘rab turadi va u moddalarni tanlab o‘tkazadi. Ichida quyuq sitoplazma bor, markazida hujayra faoliyatini boshqaradigan va irsiy axborotni saqlaydigan yadro joylashgan. Organoidlar: ribosomalar oqsil yasaydi, endoplazmatik to‘r moddalarni tashiydi, Golji majmuasi to‘playdi va tarqatadi, lizosomalar oziq moddalarni parchalaydi, mitoxondriyalar energiya hosil qiladi. Odamning tana hujayralarida 46 ta (23 juft) xromosoma, jinsiy hujayralarda 23 tadan xromosoma bo‘ladi. Hujayra tarkibida eng ko‘p modda suv (butun tana massasining ham taxminan 60–70 % i suv), shuningdek tuzlar, oqsillar, yog‘lar, karbonsuvlar va nuklein kislotalar bor.

Namunalar
Muskul hujayrasi harakat uchun ko‘p energiya sarflaydi, shuning uchun unda mitoxondriyalar ko‘p bo‘ladi.
Ovqat hazm qilish bezi hujayralarida ribosomalar va Golji majmuasi ko‘p, chunki ular ko‘p ferment oqsili ishlab chiqaradi va tarqatadi.
Sinfda faoliyat

Plastilindan hujayra modelini yasang: har bir organoidga alohida rang bering va yorliq yozing. Xavfsizlik: plastilin va asboblardan tartibli foydalaning, mayda detallarni og‘izga olmang.

Mashq
1
Yadroning vazifasi nima?
2
Ribosoma va lizosoma vazifalarini ajrating.
3
Odam tana hujayrasida nechta xromosoma bor? Jinsiy hujayrada-chi?
4
Nima uchun hujayra membranasi «tanlab» o‘tkazadi deyiladi va bu nega muhim?