ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Sezgi organlari va ko‘z tuzilishi

Darslar 58–59 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
58

Sezgi organlarining ahamiyati

Darslik: 157–158-betlar
MaqsadSezgi organlarining ahamiyatini, retseptorlarni va analizator (sensor sistema)ning uch qismini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
sezgi organi · sense organretseptor · receptoranalizator · analyser, sensory systemsezgi · sensation
Tushuntirish

Markaziy nerv sistemasi tashqi va ichki muhitdagi o‘zgarishlar haqidagi axborotni sezgi organlari orqali oladi. Har bir sezgi organi o‘ziga xos ta’sirni qabul qiladi: ko‘z – yorug‘likni, quloq – tovushni, burun – hidni, til – ta’mni, teri – tegish, bosim, harorat va og‘riqni. Sezgi organlaridagi retseptorlar ta’sirni nerv impulsiga aylantiradi. Bu impulslar nerv orqali po‘stloqdagi tegishli markazga boradi, bu yerda sezgi hosil bo‘ladi. Retseptorlar, ularni markaz bilan bog‘lovchi nerv yo‘li va po‘stloq markazi birgalikda analizator (sensor sistema) deb ataladi; Pavlov uni shunday nomlagan. Analizator uch qismdan iborat: periferik (retseptorlar), o‘tkazuvchi (nervlar) va markaziy (po‘stloq zonasi). Ko‘rish markazi ensa, eshitish markazi chakka, teri sezgisi markazi tepa bo‘lagida joylashgan. Analizatorlar o‘zaro bog‘liq ishlaydi: yomg‘irdan oldin bulutni ko‘rib, shamolni sezib, momaqaldiroqni eshitib, panaga o‘tamiz. Bir analizator ishlamasa, boshqalari sezgirroq bo‘lib qoladi (masalan, ko‘zi ojiz odamda eshitish va tegib bilish kuchli bo‘ladi). Sezgi organlarini asrash – ko‘rish va eshitish xavfsizligi uchun muhim.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Orqadan velosiped qo‘ng‘irog‘i eshitilganda o‘quvchi ko‘rmasdan chetga chiqadi. Eshitish retseptorlari xabarni miyaga yuboradi va miya harakatga buyruq beradi.

Kim ishlatadi

Yo‘l qurilishi muhandisi ovozli svetoforlar o‘rnatadi, shifokor sezgilarni tekshiradi, oshpaz va ta’m sinovchi hid va ta’mga tayanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki daqiqa ko‘zingizni yumib o‘tiring va avval eshitgan tovushlaringizni, keyin sezgan hidlaringizni, keyin teringiz sezgan narsalarni sanab chiqing.

Namunalar
Analizator qismiKo‘rish analizatorida
periferikko‘z
o‘tkazuvchiko‘rish nervi
markaziyensa zonasi
Ko‘z – periferik qism, ko‘rish nervi – o‘tkazuvchi, ensa zonasi – markaziy qism.
Ko‘zi ojiz odam Brayl harflarini barmoq uchi retseptorlari orqali o‘qiydi.
Sinfda faoliyat

Analizator sxemasi: «retseptor → nerv → po‘stloq markazi» chizig‘ini ko‘rish, eshitish va teri sezgisi uchun chizing. Har biriga bitta misol qo‘shing. Ko‘zingizni yumib, qo‘lingiz bilan bir buyumni tanishga urinib ko‘ring (xavfsiz, o‘tkir bo‘lmagan buyum).

Mashq
1
Retseptor nima qiladi?
2
Analizator qanday qismlardan iborat?
3
Ko‘rish va eshitish markazlari qayerda?
4
Nima uchun sezgi organlari birgalikda ishlaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKo‘rgazma kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →