Sezgi organlarining ahamiyati
Markaziy nerv sistemasi tashqi va ichki muhitdagi o‘zgarishlar haqidagi axborotni sezgi organlari orqali oladi. Har bir sezgi organi o‘ziga xos ta’sirni qabul qiladi: ko‘z – yorug‘likni, quloq – tovushni, burun – hidni, til – ta’mni, teri – tegish, bosim, harorat va og‘riqni. Sezgi organlaridagi retseptorlar ta’sirni nerv impulsiga aylantiradi. Bu impulslar nerv orqali po‘stloqdagi tegishli markazga boradi, bu yerda sezgi hosil bo‘ladi. Retseptorlar, ularni markaz bilan bog‘lovchi nerv yo‘li va po‘stloq markazi birgalikda analizator (sensor sistema) deb ataladi; Pavlov uni shunday nomlagan. Analizator uch qismdan iborat: periferik (retseptorlar), o‘tkazuvchi (nervlar) va markaziy (po‘stloq zonasi). Ko‘rish markazi ensa, eshitish markazi chakka, teri sezgisi markazi tepa bo‘lagida joylashgan. Analizatorlar o‘zaro bog‘liq ishlaydi: yomg‘irdan oldin bulutni ko‘rib, shamolni sezib, momaqaldiroqni eshitib, panaga o‘tamiz. Bir analizator ishlamasa, boshqalari sezgirroq bo‘lib qoladi (masalan, ko‘zi ojiz odamda eshitish va tegib bilish kuchli bo‘ladi). Sezgi organlarini asrash – ko‘rish va eshitish xavfsizligi uchun muhim.
Orqadan velosiped qo‘ng‘irog‘i eshitilganda o‘quvchi ko‘rmasdan chetga chiqadi. Eshitish retseptorlari xabarni miyaga yuboradi va miya harakatga buyruq beradi.
Yo‘l qurilishi muhandisi ovozli svetoforlar o‘rnatadi, shifokor sezgilarni tekshiradi, oshpaz va ta’m sinovchi hid va ta’mga tayanadi.
Ikki daqiqa ko‘zingizni yumib o‘tiring va avval eshitgan tovushlaringizni, keyin sezgan hidlaringizni, keyin teringiz sezgan narsalarni sanab chiqing.
| Analizator qismi | Ko‘rish analizatorida |
|---|---|
| periferik | ko‘z |
| o‘tkazuvchi | ko‘rish nervi |
| markaziy | ensa zonasi |
Analizator sxemasi: «retseptor → nerv → po‘stloq markazi» chizig‘ini ko‘rish, eshitish va teri sezgisi uchun chizing. Har biriga bitta misol qo‘shing. Ko‘zingizni yumib, qo‘lingiz bilan bir buyumni tanishga urinib ko‘ring (xavfsiz, o‘tkir bo‘lmagan buyum).