Muvozanat saqlash, muskul sezish va tuyg‘u organlari
Muvozanat organi – ichki quloqdagi vestibular apparat: ikki xaltacha (oval va dumaloq) hamda uch yarim doira naycha. Xaltachalarda tukchali retseptorlar va ularga tegib turadigan mayda otolitlar bor; bosh holati va to‘g‘ri chiziqli harakat o‘zgarganda otolitlar siljib retseptorlarni qo‘zg‘atadi, yarim doira naychalar esa aylanma harakatni sezadi. Impulslar vestibular nerv orqali miyacha va po‘stloqqa boradi. Qayiqda yoki mashinada uzoq silkinganda yoki arg‘imchoqda uzoq uchganda bosh aylanishi, ko‘ngil aynishi shu retseptorlarning haddan ortiq qo‘zg‘alishi bilan bog‘liq; bunday paytda toza havo, tinch ko‘z, bir joyga qarab turish yordam beradi. Muskullar, paylar va bo‘g‘imlardagi retseptorlar tana a’zolarining holatini ko‘z yumilganda ham sezdiradi (muskul sezgi). Teri retseptorlari tegish, bosim, issiq, sovuq va og‘riqni sezadi; ularning ayniqsa ko‘pi barmoq uchi, lab va til uchida joylashgan. Og‘riq – organizmga zarar xavfi haqida signal: kuchli yoki uzoq davom etgan og‘riqni e’tiborsiz qoldirmang, kattalarga ayting. Issiq va sovuq retseptorlari moslashadi: iliq suv avval issiq, keyin yoqimli seziladi. Teri sezgisi issiq yoki o‘tkir narsadan himoya qiladi: lekin kuygan yoki sovuq urgan joy sezgisiz bo‘lib qolishi mumkin.
| Retseptor | Nimani sezadi |
|---|---|
| vestibular apparat | bosh holati va harakat |
| muskul, pay, bo‘g‘im | tana a’zolarining holati |
| teri | tegish, bosim, issiq, sovuq, og‘riq |
Bog‘dagi aylanma o‘yinchoqda tez aylangandan keyin atrof tebranayotgandek tuyuladi, chunki ichki quloqdagi suyuqlik hali ham harakatda bo‘ladi. Shu holatda odam tengligini asta tiklaydi.
Gimnast va raqqosa tengligini mashq qiladi, quloq shifokori ichki quloqni tekshiradi, uchuvchilar va kosmonavtlar harakat sezgisiga o‘rgatiladi.
Devor yonida bir oyoqda 10 soniya turib ko‘ring (ko‘zingiz ochiq), so‘ng ko‘zingizni yumib sinab ko‘ring va farqni kuzating. Tayanch uchun devordan foydalaning.
Sezgi tajribasi (xavfsiz): ko‘zni yumib, 5 xil xavfsiz, o‘tkir bo‘lmagan buyumni (paxta, mato, qog‘oz, qalam, silliq tosh) tegib toping; barmoq uchi va bilak uchun natijani solishtiring. Hech qachon issiq yoki o‘tkir narsa ishlatmang. Arg‘imchoq tajribasini juda uzoq o‘tkazmang.