ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Shartsiz va shartli reflekslar

Darslar 51–52 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
51

Oliy nerv faoliyati, shartli va shartsiz reflekslar

Darslik: 139–140-betlar
MaqsadOliy nerv faoliyati, Sechenov va Pavlov ishlari hamda shartsiz reflekslar turlari (ovqatlanish, himoya, chamalash, jinsiy) va instinktni tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
oliy nerv faoliyati · higher nervous activityshartsiz refleks · unconditioned (inborn) reflexinstinkt · instinct, complex inborn behaviourchamalash refleksi · orienting reflex
Tushuntirish

Oliy nerv faoliyati – bosh miya katta yarimsharlari po‘stlog‘ining ishi bo‘lib, odam va hayvonning tashqi muhitga moslashgan xatti-harakatini ta’minlaydi. Uning reflektor asosini rus olimlari I. M. Sechenov («Bosh miya reflekslari», 1863) va I. P. Pavlov ochgan; Pavlov shartsiz va shartli reflekslarni ajratdi. Shartsiz reflekslar tug‘ma, nasldan naslga o‘tadi, hayot davomida deyarli o‘zgarmaydi va turning barcha vakillarida bir xil bo‘ladi; ular uchun po‘stloq shart emas, yoyi miya sopi va orqa miya orqali o‘tadi. Ularga ovqatlanish (so‘lak ajralishi, chaqaloqning emishi), himoya (aksirish, yo‘talish, ko‘z yumish, qo‘lni tortib olish), chamalash (notanish tovushga burilish) va jinsiy reflekslar kiradi. Chaqaloqning birinchi nafasi ham tug‘ma refleks: qonda karbonat angidrid ko‘payib, uzunchoq miyadagi nafas markazini qo‘zg‘atadi. Murakkab tug‘ma xatti-harakatlar zanjiri instinkt deyiladi. Shartsiz reflekslar organizmni ichki muhit doimiyligini saqlab turishga yordam beradi, ammo sharoit o‘zgarganda ular yetarli bo‘lmaydi; shuning uchun hayot davomida shartli reflekslar ham hosil bo‘ladi.

Shartsiz reflekslarMisollar
ovqatlanishso‘lak ajralishi, chaqaloqning emishi
himoyaaksirish, yo‘talish, ko‘z yumish, qo‘lni tortish
chamalashnotanish tovushga burilish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yangi tug‘ilgan jo‘ja bir necha soat ichida yerdan don cho‘qila boshlaydi, garchi buni hech kim o‘rgatmagan bo‘lsa ham. Tug‘ma reflekslar hayvon bolalariga hayotning dastlabki daqiqalaridanoq yordam beradi.

Kim ishlatadi

Zoolog hayvonlarning tug‘ma xatti-harakatini o‘rganadi, veterinar yosh hayvonlarni kuzatadi, bolalar shifokori chaqaloq reflekslarini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Deraza oldidan yoki kattalar bilan birga qushni bir necha daqiqa kuzating va tug‘ma ko‘ringan ikkita, o‘rganilgan ko‘ringan ikkita xatti-harakatini yozing.

Namunalar
Limon ta’mi tilga tushsa so‘lak ajralishi – shartsiz ovqatlanish refleksi.
Yorug‘ chiroqdan ko‘z qorachig‘ining torayishi – shartsiz himoya refleksi.
Sinfda faoliyat

Jadval: «Shartsiz refleks» ustuniga 6 ta misol (tug‘ma, hamma uchun bir xil) yozing va turini (ovqatlanish, himoya, chamalash) belgilang. Do‘stingiz bilan solishtiring.

Mashq
1
Shartsiz refleks nima?
2
Shartsiz reflekslarning to‘rt turi qaysilar?
3
Shartsiz reflekslar yoyi qayerdan o‘tadi?
4
Nima uchun faqat shartsiz reflekslar hayot uchun yetarli emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliStend ramkasi zangga qarshiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →