Oliy nerv faoliyati, shartli va shartsiz reflekslar
Oliy nerv faoliyati – bosh miya katta yarimsharlari po‘stlog‘ining ishi bo‘lib, odam va hayvonning tashqi muhitga moslashgan xatti-harakatini ta’minlaydi. Uning reflektor asosini rus olimlari I. M. Sechenov («Bosh miya reflekslari», 1863) va I. P. Pavlov ochgan; Pavlov shartsiz va shartli reflekslarni ajratdi. Shartsiz reflekslar tug‘ma, nasldan naslga o‘tadi, hayot davomida deyarli o‘zgarmaydi va turning barcha vakillarida bir xil bo‘ladi; ular uchun po‘stloq shart emas, yoyi miya sopi va orqa miya orqali o‘tadi. Ularga ovqatlanish (so‘lak ajralishi, chaqaloqning emishi), himoya (aksirish, yo‘talish, ko‘z yumish, qo‘lni tortib olish), chamalash (notanish tovushga burilish) va jinsiy reflekslar kiradi. Chaqaloqning birinchi nafasi ham tug‘ma refleks: qonda karbonat angidrid ko‘payib, uzunchoq miyadagi nafas markazini qo‘zg‘atadi. Murakkab tug‘ma xatti-harakatlar zanjiri instinkt deyiladi. Shartsiz reflekslar organizmni ichki muhit doimiyligini saqlab turishga yordam beradi, ammo sharoit o‘zgarganda ular yetarli bo‘lmaydi; shuning uchun hayot davomida shartli reflekslar ham hosil bo‘ladi.
Jadval: «Shartsiz refleks» ustuniga 6 ta misol (tug‘ma, hamma uchun bir xil) yozing va turini (ovqatlanish, himoya, chamalash) belgilang. Do‘stingiz bilan solishtiring.