ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Yurak, qon tomirlari va qon aylanish doiralari

Darslar 19–20 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
19

Qon aylanishining ahamiyati, yurakning tuzilishi

Darslik: 55–57-betlar
MaqsadQon aylanishining ahamiyatini, yurakning tuzilishini, yurak siklini va avtomatiyasini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
bo‘lma · atriumqorincha · ventricleklapan · valveyurak sikli · cardiac cycle
Tushuntirish

Yurak va qon tomirlari qon aylanish sistemasini hosil qiladi; qon aylanishi to‘qimalarga kislorod va oziq moddalar yetkazadi, almashinuv mahsulotlarini olib ketadi. Yurak – ko‘krak qafasida, to‘sh orqasida, ko‘proq chap tomonda joylashgan, kattaligi egasining mushtiga yaqin muskulli organ. U to‘rt kamerali: ikkita yuqori bo‘lma (o‘ng va chap) va ikkita pastki qorincha. Bo‘lma bilan qorincha orasida tavaqali klapan, qorincha bilan yirik arteriya (aorta, o‘pka arteriyasi) orasida yarimoysimon klapan bor; klapanlar qonni faqat bir tomonga o‘tkazadi. Chap qorincha devori eng qalin, chunki u qonni butun tanaga haydaydi. Yurak sikli taxminan 0,8 sekund: bo‘lmalar qisqaradi (0,1 s), qorinchalar qisqaradi (0,3 s), so‘ng umumiy bo‘shashish (0,4 s). Tinch kattalarda yurak daqiqasiga 60–80 marta uradi, bir qisqarishda taxminan 70 ml qon chiqaradi. Yurak o‘z muskulidagi maxsus hujayralarda paydo bo‘ladigan qo‘zg‘alishlar tufayli qisqaradi – bu yurak avtomatiyasi.

Yurak qismiXususiyati
bo‘lmalar (2, yuqorida)o‘ng va chap
qorinchalar (2, pastda)chap qorincha devori eng qalin
klapanlarqonni faqat bir tomonga o‘tkazadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Birinchi yordam darsida o‘qituvchi hammadan musht tugishni so‘raydi va aytadi: yuragingiz taxminan shunday kattalikda, ko‘krak suyagi orqasida, biroz chaproqda joylashgan. O‘quvchilar o‘rganayotgan a’zolarini ko‘z oldiga keltira oladi.

Kim ishlatadi

Kardiolog yurak ishini tekshiradi, muhandis nasos va klapan yasaydi, birinchi yordam o‘rgatuvchi yurak ishini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Darslikdagi yurak rasmini musht kattaligi bilan solishtiring va yurak ko‘krakning qaysi tomonida ekanini rasmdan toping.

Namunalar
00,10,20,30,40,10,30,4bo‘lmalarqorinchalarbo‘shashishyurak sikli qismlari, sekund
Klapanlar «eshik» kabi: qorinchalar qisqarganda tavaqali klapan yopilib, qon bo‘lmalarga qaytmaydi.
Yurakning yarmiQonni qayerga haydaydi
o‘ngo‘pkaga
chapbutun tanaga
Yurakning o‘ng yarmi qonni o‘pkaga, chap yarmi esa butun tanaga haydaydi.
Sinfda faoliyat

Mushtingizni sekin qisib-yozing: yurak qisqarishi (sistola) va bo‘shashishini (diastola) tasavvur qiling. 1 daqiqa vaqt o‘lchab, o‘z pulsingizni sanang va daftarga yozing (tinch holatda).

Mashq
1
Yurak qanday kameralardan iborat?
2
Klapanlar qanday vazifa bajaradi?
3
Yurak siklining bosqichlari va davomiyligi qanday?
4
Nima uchun chap qorincha devori o‘ngnikidan qalinroq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMotor xavfsizlik qoidalariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →