Qon aylanishining ahamiyati, yurakning tuzilishi
Yurak va qon tomirlari qon aylanish sistemasini hosil qiladi; qon aylanishi to‘qimalarga kislorod va oziq moddalar yetkazadi, almashinuv mahsulotlarini olib ketadi. Yurak – ko‘krak qafasida, to‘sh orqasida, ko‘proq chap tomonda joylashgan, kattaligi egasining mushtiga yaqin muskulli organ. U to‘rt kamerali: ikkita yuqori bo‘lma (o‘ng va chap) va ikkita pastki qorincha. Bo‘lma bilan qorincha orasida tavaqali klapan, qorincha bilan yirik arteriya (aorta, o‘pka arteriyasi) orasida yarimoysimon klapan bor; klapanlar qonni faqat bir tomonga o‘tkazadi. Chap qorincha devori eng qalin, chunki u qonni butun tanaga haydaydi. Yurak sikli taxminan 0,8 sekund: bo‘lmalar qisqaradi (0,1 s), qorinchalar qisqaradi (0,3 s), so‘ng umumiy bo‘shashish (0,4 s). Tinch kattalarda yurak daqiqasiga 60–80 marta uradi, bir qisqarishda taxminan 70 ml qon chiqaradi. Yurak o‘z muskulidagi maxsus hujayralarda paydo bo‘ladigan qo‘zg‘alishlar tufayli qisqaradi – bu yurak avtomatiyasi.
| Yurak qismi | Xususiyati |
|---|---|
| bo‘lmalar (2, yuqorida) | o‘ng va chap |
| qorinchalar (2, pastda) | chap qorincha devori eng qalin |
| klapanlar | qonni faqat bir tomonga o‘tkazadi |
Birinchi yordam darsida o‘qituvchi hammadan musht tugishni so‘raydi va aytadi: yuragingiz taxminan shunday kattalikda, ko‘krak suyagi orqasida, biroz chaproqda joylashgan. O‘quvchilar o‘rganayotgan a’zolarini ko‘z oldiga keltira oladi.
Kardiolog yurak ishini tekshiradi, muhandis nasos va klapan yasaydi, birinchi yordam o‘rgatuvchi yurak ishini tushuntiradi.
Darslikdagi yurak rasmini musht kattaligi bilan solishtiring va yurak ko‘krakning qaysi tomonida ekanini rasmdan toping.
| Yurakning yarmi | Qonni qayerga haydaydi |
|---|---|
| o‘ng | o‘pkaga |
| chap | butun tanaga |
Mushtingizni sekin qisib-yozing: yurak qisqarishi (sistola) va bo‘shashishini (diastola) tasavvur qiling. 1 daqiqa vaqt o‘lchab, o‘z pulsingizni sanang va daftarga yozing (tinch holatda).