Moddalar va energiya almashinuvining ahamiyati
Moddalar va energiya almashinuvi tiriklikning eng muhim belgisi: organizm tashqi muhitdan oziq moddalar, suv va kislorod oladi, almashinuv mahsulotlarini chiqaradi. Bu jarayon bosqichlarga bo‘linadi: hazm qilish, qonga so‘rilish, qon bilan hujayralarga tashilish, hujayra ichidagi almashinuv va ayirish. Hujayrada ikki qarama-qarshi, lekin bir-biriga bog‘liq jarayon boradi: assimilatsiya (plastik almashinuv) – oddiy moddalardan (aminokislotalardan) murakkab moddalar (oqsillar) sintezi, energiya sarflanadi; dissimilatsiya (energiya almashinuvi) – yirik molekulalarning parchalanishi, energiya ajralib chiqishi. Ajralgan energiya hujayrada ATF molekulalarida to‘planib, muskul qisqarishi, nerv impulsi, harorat saqlash, sintez kabi ishlarga sarflanadi. Suv hujayralardagi reaksiyalar uchun muhit va moddalarni tashuvchi, ter orqali haroratni boshqaruvchi. Mineral tuzlar: kalsiy va fosfor – suyak va tishlar uchun, temir – gemoglobin uchun, yod – tiroksin uchun, natriy va kaliy – nerv va muskul ishi uchun. Suv ichish ehtiyoji yosh, harakat va ob-havoga bog‘liq; chanqaganda ichish, issiqda va mashqda ko‘proq ichish foydali.
Qayta zaryadlanadigan batareya (chiroq yoki telefondagi) kechasi zaryadlanadi, kunduzi ishlatiladi. Hujayralardagi ATF ham shunday: ish uchun sarflanadi va oziqdan olingan energiya hisobiga qayta tiklanadi.
Dietolog tanaga mos ovqat rejasi tuzadi, biokimyogar hujayradagi jarayonlarni o‘rganadi, sport murabbiyi mashg‘ulot va tiklanishni rejalashtiradi.
Kuningizdagi energiya sarflaydigan uchta ishni (tana va batareya) yozing va har biri energiyani qayerdan olishini o‘q bilan ko‘rsating.
| Assimilatsiya | Dissimilatsiya | |
|---|---|---|
| Nima bo‘ladi | oddiy moddalardan murakkab sintez | yirik molekulalar parchalanadi |
| Energiya | sarflanadi | ajraladi (ATF) |
| Mineral | Nima uchun |
|---|---|
| kalsiy, fosfor | suyak va tishlar |
| temir | gemoglobin |
| yod | tiroksin |
| natriy, kaliy | nerv va muskul ishi |
Ovqat → hujayra → energiya → ish yo‘li bo‘yicha 4 bosqichli «zanjir» chizing va har bir bosqichga bittadan misol yozing (masalan, non → glyukoza → ATF → muskul qisqarishi).