ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Moddalar va energiya almashinuvi

Darslar 34–35 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
34

Moddalar va energiya almashinuvining ahamiyati

Darslik: 95–96-betlar
MaqsadModdalar va energiya almashinuvi bosqichlarini, assimilatsiya va dissimilatsiyani, suv va mineral tuzlarning ahamiyatini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
moddalar almashinuvi · metabolismATF · ATP, the cell’s energy currencymineral tuzlar · mineral saltsenergiya almashinuvi · energy exchange
Tushuntirish

Moddalar va energiya almashinuvi tiriklikning eng muhim belgisi: organizm tashqi muhitdan oziq moddalar, suv va kislorod oladi, almashinuv mahsulotlarini chiqaradi. Bu jarayon bosqichlarga bo‘linadi: hazm qilish, qonga so‘rilish, qon bilan hujayralarga tashilish, hujayra ichidagi almashinuv va ayirish. Hujayrada ikki qarama-qarshi, lekin bir-biriga bog‘liq jarayon boradi: assimilatsiya (plastik almashinuv) – oddiy moddalardan (aminokislotalardan) murakkab moddalar (oqsillar) sintezi, energiya sarflanadi; dissimilatsiya (energiya almashinuvi) – yirik molekulalarning parchalanishi, energiya ajralib chiqishi. Ajralgan energiya hujayrada ATF molekulalarida to‘planib, muskul qisqarishi, nerv impulsi, harorat saqlash, sintez kabi ishlarga sarflanadi. Suv hujayralardagi reaksiyalar uchun muhit va moddalarni tashuvchi, ter orqali haroratni boshqaruvchi. Mineral tuzlar: kalsiy va fosfor – suyak va tishlar uchun, temir – gemoglobin uchun, yod – tiroksin uchun, natriy va kaliy – nerv va muskul ishi uchun. Suv ichish ehtiyoji yosh, harakat va ob-havoga bog‘liq; chanqaganda ichish, issiqda va mashqda ko‘proq ichish foydali.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qayta zaryadlanadigan batareya (chiroq yoki telefondagi) kechasi zaryadlanadi, kunduzi ishlatiladi. Hujayralardagi ATF ham shunday: ish uchun sarflanadi va oziqdan olingan energiya hisobiga qayta tiklanadi.

Kim ishlatadi

Dietolog tanaga mos ovqat rejasi tuzadi, biokimyogar hujayradagi jarayonlarni o‘rganadi, sport murabbiyi mashg‘ulot va tiklanishni rejalashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Kuningizdagi energiya sarflaydigan uchta ishni (tana va batareya) yozing va har biri energiyani qayerdan olishini o‘q bilan ko‘rsating.

Namunalar
AssimilatsiyaDissimilatsiya
Nima bo‘ladioddiy moddalardan murakkab sintezyirik molekulalar parchalanadi
Energiyasarflanadiajraladi (ATF)
Yugurgan o‘quvchining muskullarida dissimilatsiya tezlashadi: ko‘p ATF sarflanadi; keyin ovqat va dam olish bilan zaxira tiklanadi.
MineralNima uchun
kalsiy, fosforsuyak va tishlar
temirgemoglobin
yodtiroksin
natriy, kaliynerv va muskul ishi
Suyuqlikni yetarli ichmagan odam tez charchaydi va boshi og‘riydi: suv tanadagi barcha almashinuvlar uchun zarur.
Sinfda faoliyat

Ovqat → hujayra → energiya → ish yo‘li bo‘yicha 4 bosqichli «zanjir» chizing va har bir bosqichga bittadan misol yozing (masalan, non → glyukoza → ATF → muskul qisqarishi).

Mashq
1
Assimilatsiya va dissimilatsiyani solishtiring.
2
ATF vazifasi nima?
3
Kalsiy, temir va yodning organizmdagi vazifalarini ayting.
4
Nima uchun moddalar almashinuvini tiriklikning asosiy belgisi deyishadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKoridor energiya tekshiruvi: 6 ta LED lampaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →