ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Skelet va suyaklar

Darslar 9–10 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
9

Tayanch-harakatlanish sistemasining tuzilishi, funksiyasi va ahamiyati

Darslik: 27–30-betlar
MaqsadSkeletning bo‘limlari, umurtqa pog‘onasi, qovurg‘alar va suyaklarning birikish turlarini bayon qiladi.
Yangi so‘zlar
skelet · skeletonumurtqa pog‘onasi · vertebral column, the spinebo‘g‘im · jointto‘sh · sternum, breastbone
Tushuntirish

Tayanch-harakatlanish sistemasi skelet va muskullardan iborat va tayanch, harakat hamda himoya vazifasini bajaradi: kalla qutisi bosh miyani, umurtqa nayi orqa miyani, ko‘krak qafasi yurak va o‘pkani asraydi. Katta odam skeleti 206 ta suyakdan tuzilgan; u bosh, umurtqa pog‘onasi, tana (ko‘krak qafasi), qo‘l va oyoq skeletlariga hamda ularning kamarlariga bo‘linadi. Umurtqa pog‘onasi 33–34 umurtqadan iborat: bo‘yin bo‘limida 7, ko‘krakda 12, belda 5 ta, dumg‘aza bo‘limida 5 ta qo‘shilib ketgan va dumda 4–5 ta umurtqa bor; uning egilmalari yurganda zarbani yumshatadi. Ko‘krak qafasini 12 ta ko‘krak umurtqasi, 12 juft qovurg‘a va to‘sh hosil qiladi. Suyaklar harakatchan (bo‘g‘im: boshchasi va chuqurchasi tog‘ay bilan qoplangan, bo‘g‘im suyuqligi ishqalanishni kamaytiradi), yarim harakatchan (umurtqalar) yoki harakatsiz (kalla suyaklari choklar bilan) birikadi.

Umurtqa pog‘onasi bo‘limiUmurtqalar
bo‘yin7
ko‘krak12
bel5
dumg‘aza (qo‘shilib ketgan)5
dum4–5
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Velosipedga minishdan oldin o‘quvchi dubulg‘a kiyadi, garchi bosh suyagi miyani qattiq qobiq kabi o‘rab turgan bo‘lsa ham. Dubulg‘a mustahkam suyaklar himoyasiga yana bir qatlam qo‘shadi.

Kim ishlatadi

Sport murabbiyi himoya vositalarini tanlaydi, travmatolog suyaklar rentgenini ko‘radi, arxeolog suyaklardan qadimgi odam haqida ma’lumot oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Bo‘yningiz orqasidagi va orqangiz o‘rtasidagi do‘ngliklarni ohista paypaslab ko‘ring, qovurg‘alar ko‘krakni qayerdan o‘rab olishini toping; tananing qaysi qismi ko‘p bukilishini kuzating.

Namunalar
BirikishMisol
harakatchantirsak, tizza bo‘g‘imi
yarim harakatchanumurtqalar
harakatsizkalla suyaklari (choklar)
Tirsak va tizza – harakatchan bo‘g‘imlar; kalla suyaklari esa chok bilan qo‘zg‘almas birikkan, shu sababli bosh miyani yaxshi saqlaydi.
Bo‘yin umurtqalari soni (7) odamda ham, uzun bo‘yinli hayvonlarning ko‘pida ham bir xil – bu sutemizuvchilarga xos belgidir.
Sinfda faoliyat

Skelet modeli yoki rasmida umurtqa pog‘onasi bo‘limlarini sanang va umurtqalar sonini yozing. O‘z boshingizni burib, qaysi bo‘limda harakat borligini sezing. Xavfsizlik: bo‘yin va orqani bosim yoki og‘ir yuk bilan sinamang.

Mashq
1
Skelet qanday vazifalarni bajaradi?
2
Umurtqa pog‘onasi bo‘limlari va ulardagi umurtqalar sonini ayting.
3
Bo‘g‘im qanday tuzilgan va nima uchun suyaklar ishqalanmaydi?
4
Nima uchun umurtqa pog‘onasi bitta tutash suyak emas, ko‘p umurtqadan iborat?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQorong‘i fonarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →