ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Gipofiz, buyrakusti, oshqozonosti va jinsiy bezlar

Darslar 7–8 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
7

Qalqonoldi, gipofiz, ayrisimon bez, buyrakusti bezlari, ularning tuzilishi va funksiyasi

Darslik: 22–23-betlar
MaqsadQalqonoldi, gipofiz, epifiz, ayrisimon va buyrakusti bezlarining joyi va gormonlarini bayon qiladi.
Yangi so‘zlar
gipofiz · pituitary glandadrenalin · adrenalinetimus (ayrisimon bez) · thymus glandsomatotrop gormon · growth hormone
Tushuntirish

Qalqonoldi bezlari to‘rtta bo‘lib, qalqonsimon bez orqasida joylashgan; paratgormon qonda kalsiy va fosfor miqdorini boshqaradi. Gipofiz no‘xat kattaligidagi bez bo‘lib, bosh miya ostida joylashgan va gipotalamus bilan bog‘liq; uning gormonlari boshqa bezlar ishini boshqaradi, somatotrop gormon esa bo‘y o‘sishiga ta’sir qiladi (bolalikda me’yordan ko‘p yoki kam bo‘lsa, bo‘y juda baland yoki past bo‘lishi mumkin). Epifiz bosh miyaning o‘rtasida joylashgan, uning melatonin gormoni uyqu va uyg‘oqlik ritmi bilan bog‘liq. Ayrisimon bez (timus) ko‘krak qafasida to‘sh orqasida joylashgan, bolalikda kattaroq bo‘lib, immun hujayralari – T-limfotsitlar yetilishida qatnashadi, keyin kichrayadi. Buyrakusti bezlari buyraklar ustida joylashgan: po‘stloq qismi suv-tuz va boshqa moddalar almashinuviga ta’sir qiluvchi gormonlar, mag‘iz qismi adrenalin ishlab chiqaradi; adrenalin stressda yurak urishi va nafasni tezlashtirib, tanani tez harakatga tayyorlaydi.

BezJoylashuviVazifasi
qalqonoldiqalqonsimon bez orqasida, 4 taqonda kalsiy va fosforni boshqaradi
gipofizbosh miya ostidaboshqa bezlarni boshqaradi; bo‘y o‘sishi
epifizbosh miya o‘rtasidamelatonin – uyqu ritmi
ayrisimon bezto‘sh orqasidaT-limfotsitlar yetilishi
buyrakustibuyraklar ustidamag‘izi – adrenalin
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinfda semestr boshida va oxirida bo‘ylar o‘lchanadi. Ba’zi o‘quvchilar ancha o‘sgan, ba’zilari ozroq: o‘sish tezligi har kimda har xil, uni gipofiz va boshqa gormonlar boshqaradi.

Kim ishlatadi

Bolalar endokrinologi o‘sish jadvalini kuzatadi, jismoniy tarbiya o‘qituvchisi o‘quvchilar rivojini hisobga oladi, tadqiqotchi gormonlar ta’sirini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Devor yoki eshik romiga (ruxsat bilan) bo‘yingizni qalam bilan belgilab, sanasini yozing; bir necha oydan keyin yana o‘lchang. Hech kim bilan solishtirmang.

Namunalar
Kutilmaganda qo‘rqib ketganda yurak tez uradi, nafas tezlashadi – adrenalin ajralgan.
Kalsiy yetishmasa, nerv va muskullar ishi buziladi; paratgormon qonda kalsiy miqdorini me’yorda tutadi.
Sinfda faoliyat

Jadval to‘ldiring: bez – joyi – gormoni – vazifasi (5 ta bez). Do‘stingizga yashirib, joyi bo‘yicha bezni topishni so‘rang.

Mashq
1
Qalqonoldi bezlari qayerda joylashgan va qanday gormon ishlab chiqaradi?
2
Gipofizning joyi va ahamiyati qanday?
3
Adrenalin qaysi bezda hosil bo‘ladi va stressda nima qiladi?
4
Nima uchun ayrisimon bez bolalikda katta, keyin esa kichrayadi? Immunitet bilan bog‘lang.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar uchun chaqmoq o‘lchagichiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →