ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Nerv sistemasining tuzilishi va funksiyasi

Darslar 44–45 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
44

Nerv sistemasining tuzilishi

Darslik: 122–124-betlar
MaqsadNerv to‘qimasi, neyron turlari, nervlar va nerv sistemasi bo‘limlarini (markaziy, periferik, somatik, vegetativ) tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
neyron · neuron, nerve cellakson · axon, long processdendrit · dendrite, short branched processsinaps · synapse, junction between neurons
Tushuntirish

Nerv sistemasi organizm ishini boshqaradi, organlarni bir-biriga muvofiqlashtiradi va tashqi hamda ichki ta’sirlarga javob beradi. Nerv to‘qimasi nerv hujayralari – neyronlardan va ularni oziqlantirib, himoya qiladigan yo‘ldosh neyrogliya hujayralaridan iborat. Neyron tanasidan bitta uzun o‘simta – akson va bir nechta shoxlangan kalta o‘simta – dendritlar chiqadi; dendritlar impulsni tanaga olib keladi, akson esa tanadan uzatadi. Ikki neyron tutashgan joy sinaps deyiladi; unda ajraladigan mediator moddasi qo‘zg‘alishni keyingi hujayraga o‘tkazadi. Vazifasiga ko‘ra neyronlar sezuvchi, harakatlantiruvchi va oraliq neyronlarga bo‘linadi; nervlar ham sezuvchi, harakatlantiruvchi yoki aralash bo‘ladi. Joylashishi bo‘yicha nerv sistemasi markaziy (bosh va orqa miya) va periferik (nervlar va nerv tugunlari) bo‘limlarga bo‘linadi. Funksiyasiga ko‘ra esa somatik bo‘lim skelet muskullarini ixtiyoriy boshqaradi, vegetativ (avtonom) bo‘lim ichki organlarni ixtiyorimizdan tashqari boshqaradi va simpatik hamda parasimpatik qismlarga ajraladi, ular odatda bir-biriga qarama-qarshi ta’sir qiladi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab kompyuter xonasida ko‘plab ingichka simlar bitta tutamga yig‘ilgan, ammo har bir sim o‘z signalini tashiydi. Nerv ham shunday: ko‘p nerv tolalaridan iborat tutam, har bir tola o‘z xabarini o‘tkazadi.

Kim ishlatadi

Nevrolog nerv ishini tekshiradi, tarmoq muhandisi aloqa simlarini ulaydi, protez yasovchi muhandis signallarni harakatga aylantiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir nechta ingichka ipni bir-biriga eshib arqon qiling va bitta ipni tortib ko‘ring: boshqalari joyida qoladi. Nerv tolalari ham shunday alohida ishlaydi.

Namunalar
Sezuvchi nerv teridagi retseptorlardan miyaga, harakatlantiruvchi nerv esa miyadan muskulga impuls olib boradi.
somatik: skeletmuskullarivegetativ: ichkiorganlarNerv sistemasi
Yurak urishi va ovqat hazm bo‘lishi vegetativ nerv sistemasi bilan boshqariladi; qo‘lni ko‘tarish somatik bilan.
Sinfda faoliyat

Qog‘ozga neyron sxemasini chizing: tana, dendritlar, akson, miyelin qobiq. Strelka bilan impuls yo‘nalishini ko‘rsating (dendrit → tana → akson). Rangli qalam ishlating.

Mashq
1
Neyronning qismlari qanday?
2
Sinaps nima va qanday ishlaydi?
3
Nerv sistemasi joylashishi va funksiyasiga ko‘ra qanday bo‘limlarga bo‘linadi?
4
Nima uchun odam ovqat hazm bo‘lishini xohlagancha to‘xtata olmaydi, qo‘lini esa to‘xtata oladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliShipillovchi taymer: grafikdan o‘qiymizHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →