Orqa miyaning tuzilishi va funksiyasi
Orqa miya umurtqalar hosil qilgan kanalda yotadi; kattalarda u 40–45 sm uzun, barmoqdan ingichkaroq (taxminan 1 sm) tasma shaklidagi organ. Markazidan ingichka kanal o‘tadi. Kesib qaralsa, o‘rtadagi kulrang modda «H» harfi yoki kapalakni eslatadi – bu neyron tanalari; uni o‘rab turgan oq modda esa neyronlarning uzun o‘simtalaridan (nerv yo‘llaridan) iborat. Orqa miyadan 31 juft aralash nerv chiqadi: har biri orqa ildizcha (sezuvchi tolalar) va oldingi ildizcha (harakatlantiruvchi tolalar) qo‘shilishidan hosil bo‘ladi. Kulrang moddadagi nerv markazlari orqa miyaning reflektor funksiyasini ta’minlaydi: tizza refleksi, qo‘lni tortib olish, siydik chiqarish va boshqalar. Oq modda o‘tkazish funksiyasini bajaradi: impulslar yuqoriga, bosh miyaga, bosh miyadan esa pastga, organlarga o‘tadi. Orqa miya reflekslarini bosh miya nazorat qiladi. Umurtqa pog‘onasi yoki orqa miya jarohatlansa, jarohatdan pastdagi harakat va sezgi buzilishi mumkin, shuning uchun og‘ir yiqilgan odamni qimirlatmasdan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak.
| Qism | Vazifasi |
|---|---|
| kulrang modda (H shaklida) | neyron tanalari – reflektor funksiya |
| oq modda | nerv yo‘llari – o‘tkazish funksiyasi |
| 31 juft nerv | orqa ildizcha – sezuvchi; oldingi – harakatlantiruvchi |
Uzun telefon kabeli shahar stansiyasini uzoqdagi uylar bilan bog‘laydi, stansiya esa ikki yaqin liniyani bosh idoraga murojaat qilmasdan ham ulay oladi. Orqa miya ham xabarlarni miyaga va miyadan tanaga o‘tkazadi, ayrim tez ishlarni esa o‘zi hal qiladi.
Nevrolog orqa miya ishini tekshiradi, aloqa tarmog‘i muhandisi kabellarni ulaydi, reabilitatsiya mutaxassisi harakatni tiklashga yordam beradi.
Ip yoki ingichka arqonni tugmalar yoki qog‘oz halqalar orasidan o‘tkazib, bukiladigan «umurtqa» modeli yasang va ipni himoya qilishini kuzating.
Orqa miya kesmasi modeli: qog‘ozga aylana chizing, ichiga kapalak shaklida kulrang modda, tashqarisini oq qoldiring; oldingi va orqa ildizchalarni «S» va «H» harflari bilan belgilang (sezuvchi, harakatlantiruvchi).