ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Orqa miya va bosh miya

Darslar 46–47 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
46

Orqa miyaning tuzilishi va funksiyasi

Darslik: 127–129-betlar
MaqsadOrqa miyaning tuzilishi (kulrang va oq modda, ildizlar, 31 juft nerv) va reflektor hamda o‘tkazish funksiyalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
orqa miya · spinal cordkulrang modda · grey matter, neuron bodiesoq modda · white matter, nerve fibresildizcha · root of a spinal nerve
Tushuntirish

Orqa miya umurtqalar hosil qilgan kanalda yotadi; kattalarda u 40–45 sm uzun, barmoqdan ingichkaroq (taxminan 1 sm) tasma shaklidagi organ. Markazidan ingichka kanal o‘tadi. Kesib qaralsa, o‘rtadagi kulrang modda «H» harfi yoki kapalakni eslatadi – bu neyron tanalari; uni o‘rab turgan oq modda esa neyronlarning uzun o‘simtalaridan (nerv yo‘llaridan) iborat. Orqa miyadan 31 juft aralash nerv chiqadi: har biri orqa ildizcha (sezuvchi tolalar) va oldingi ildizcha (harakatlantiruvchi tolalar) qo‘shilishidan hosil bo‘ladi. Kulrang moddadagi nerv markazlari orqa miyaning reflektor funksiyasini ta’minlaydi: tizza refleksi, qo‘lni tortib olish, siydik chiqarish va boshqalar. Oq modda o‘tkazish funksiyasini bajaradi: impulslar yuqoriga, bosh miyaga, bosh miyadan esa pastga, organlarga o‘tadi. Orqa miya reflekslarini bosh miya nazorat qiladi. Umurtqa pog‘onasi yoki orqa miya jarohatlansa, jarohatdan pastdagi harakat va sezgi buzilishi mumkin, shuning uchun og‘ir yiqilgan odamni qimirlatmasdan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak.

QismVazifasi
kulrang modda (H shaklida)neyron tanalari – reflektor funksiya
oq moddanerv yo‘llari – o‘tkazish funksiyasi
31 juft nervorqa ildizcha – sezuvchi; oldingi – harakatlantiruvchi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uzun telefon kabeli shahar stansiyasini uzoqdagi uylar bilan bog‘laydi, stansiya esa ikki yaqin liniyani bosh idoraga murojaat qilmasdan ham ulay oladi. Orqa miya ham xabarlarni miyaga va miyadan tanaga o‘tkazadi, ayrim tez ishlarni esa o‘zi hal qiladi.

Kim ishlatadi

Nevrolog orqa miya ishini tekshiradi, aloqa tarmog‘i muhandisi kabellarni ulaydi, reabilitatsiya mutaxassisi harakatni tiklashga yordam beradi.

Bugun sinab ko‘ring

Ip yoki ingichka arqonni tugmalar yoki qog‘oz halqalar orasidan o‘tkazib, bukiladigan «umurtqa» modeli yasang va ipni himoya qilishini kuzating.

Namunalar
Tizza refleksi, qo‘lni tortib olish – orqa miya reflekslari, ular o‘ylashni talab qilmaydi.
!Diqqat!
Og‘ir yiqilgan odamni qimirlatmang – 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Balandlikdan qattiq yiqilgan bolani siljitmaslik va 103 ga qo‘ng‘iroq qilish orqa miya shikastini og‘irlashtirmaydi.
Sinfda faoliyat

Orqa miya kesmasi modeli: qog‘ozga aylana chizing, ichiga kapalak shaklida kulrang modda, tashqarisini oq qoldiring; oldingi va orqa ildizchalarni «S» va «H» harflari bilan belgilang (sezuvchi, harakatlantiruvchi).

Mashq
1
Orqa miyaning joylashuvi va o‘lchami qanday?
2
Kulrang va oq modda nimadan iborat?
3
Orqa ildizchalar va oldingi ildizchalar nima o‘tkazadi?
4
Orqa miya jarohatlanganda nega jarohatdan pastdagi organlar ishi buziladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKaram, lavlagi yoki qog‘oz?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →