☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

To‘qimalar, organlar va organizm

Darslar 4 · 1 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
4

To‘qimalar, organlar va organizm

Darslik: 14–16-betlar
MaqsadTo‘qimalar turlari, organ, organlar sistemasi va tana bo‘shliqlarini ajratadi.
Yangi so‘zlar
to‘qima · tissueorgan · organorganlar sistemasi · organ systemdiafragma · diaphragm
Tushuntirish

Tuzilishi va vazifasi o‘xshash hujayralar hujayralararo modda bilan birga to‘qimani hosil qiladi. Odamda to‘rt xil to‘qima bor: epiteliy (tana va ichki organlar yuzasini qoplaydi, himoya qiladi, shira ajratadi), biriktiruvchi (qon, limfa, suyak, tog‘ay, paylar, yog‘), muskul (qisqarib harakat beradi; ko‘ndalang-targ‘il skelet, yurak va silliq muskullar) va nerv to‘qimasi (neyronlar va neyrogliya, organlarni bog‘laydi va boshqaradi). Bir yoki bir necha to‘qimadan tuzilgan, muayyan shakl va vazifaga ega tana qismi organ deyiladi. Bir vazifani birgalikda bajaradigan organlar sistemani hosil qiladi: tayanch-harakat, qon aylanish, nafas olish, hazm qilish, ayirish, nerv, sezgi va jinsiy sistemalar. Tana bo‘shliqlari: miya qutisi (bosh miya), umurtqa nayi (orqa miya), ko‘krak bo‘shlig‘i (yurak, o‘pka), qorin bo‘shlig‘i (oshqozon, jigar, ichaklar) va chanoq; ko‘krak va qorin bo‘shliqlarini muskulli diafragma ajratib turadi.

Namunalar
Oshqozon bir nechta to‘qimadan iborat: ichki yuzasida epiteliy, devorida silliq muskul, nerv to‘qimasi va qon tomirlari – shuning uchun u organ.
Yugurish faqat muskullar ishi emas: nerv, nafas olish, qon aylanish, tayanch-harakat va ter ajratish sistemalari birga ishlaydi.
Sinfda faoliyat

Qog‘ozga odam siluetini chizing va bo‘shliqlarni (ko‘krak, qorin, chanoq) belgilab, ichiga organlar nomini yozing.

Mashq
1
To‘rt xil to‘qimani ayting.
2
Qon qaysi to‘qimaga kiradi va nega?
3
Diafragma qayerda joylashgan va nima vazifa bajaradi?
4
Muskul to‘qimasi bilan butun bir muskul (masalan, ikki boshli muskul) farqi nimada? Butun suyak-chi?