Darslar 4 · 1 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
4
To‘qimalar, organlar va organizm
Darslik: 14–16-betlar
MaqsadTo‘qimalar turlari, organ, organlar sistemasi va tana bo‘shliqlarini ajratadi.
Yangi so‘zlar
to‘qima · tissueorgan · organorganlar sistemasi · organ systemdiafragma · diaphragm
Tushuntirish
Tuzilishi va vazifasi o‘xshash hujayralar hujayralararo modda bilan birga to‘qimani hosil qiladi. Odamda to‘rt xil to‘qima bor: epiteliy (tana va ichki organlar yuzasini qoplaydi, himoya qiladi, shira ajratadi), biriktiruvchi (qon, limfa, suyak, tog‘ay, paylar, yog‘), muskul (qisqarib harakat beradi; ko‘ndalang-targ‘il skelet, yurak va silliq muskullar) va nerv to‘qimasi (neyronlar va neyrogliya, organlarni bog‘laydi va boshqaradi). Bir yoki bir necha to‘qimadan tuzilgan, muayyan shakl va vazifaga ega tana qismi organ deyiladi. Bir vazifani birgalikda bajaradigan organlar sistemani hosil qiladi: tayanch-harakat, qon aylanish, nafas olish, hazm qilish, ayirish, nerv, sezgi va jinsiy sistemalar. Tana bo‘shliqlari: miya qutisi (bosh miya), umurtqa nayi (orqa miya), ko‘krak bo‘shlig‘i (yurak, o‘pka), qorin bo‘shlig‘i (oshqozon, jigar, ichaklar) va chanoq; ko‘krak va qorin bo‘shliqlarini muskulli diafragma ajratib turadi.
Namunalar
Oshqozon bir nechta to‘qimadan iborat: ichki yuzasida epiteliy, devorida silliq muskul, nerv to‘qimasi va qon tomirlari – shuning uchun u organ.
Yugurish faqat muskullar ishi emas: nerv, nafas olish, qon aylanish, tayanch-harakat va ter ajratish sistemalari birga ishlaydi.
Sinfda faoliyat
Qog‘ozga odam siluetini chizing va bo‘shliqlarni (ko‘krak, qorin, chanoq) belgilab, ichiga organlar nomini yozing.
Mashq
1
To‘rt xil to‘qimani ayting.
Epiteliy, biriktiruvchi, muskul va nerv to‘qimasi.
2
Qon qaysi to‘qimaga kiradi va nega?
Biriktiruvchi to‘qimaga: hujayralar oralig‘i moddasi suyuq (plazma) bo‘lgan turi.
3
Diafragma qayerda joylashgan va nima vazifa bajaradi?
Ko‘krak va qorin bo‘shliqlari orasida; ularni ajratadi, qisqarib-bo‘shashib bo‘shliqlar hajmini o‘zgartiradi.
4
Muskul to‘qimasi bilan butun bir muskul (masalan, ikki boshli muskul) farqi nimada? Butun suyak-chi?
Muskul to‘qimasi – bir xil hujayralar majmuasi, ya’ni to‘qima. Butun muskulda muskul to‘qimasidan tashqari biriktiruvchi to‘qima pardasi, qon tomirlari va nervlar bor, shuning uchun u organ; butun suyak ham (suyak to‘qimasi, tog‘ay, ilik, tomir va nervlar) organdir.