Teskarisini faraz qilib isbotlash usuli
Teskarisini faraz qilib isbotlashda teoremaning sharti o‘rinli deb olinadi va xulosa noto‘g‘ri deb faraz qilinadi. So‘ng mantiqiy mulohaza yuritib, ma’lum aksioma yoki teoremaga zid natija olinadi. Ziddiyat farazning noto‘g‘riligini bildiradi, demak xulosa to‘g‘ri. Bunda uch narsaga e’tibor beriladi: isbotlanadigan tasdiqning teskarisini to‘g‘ri yozish; shu farazdan to‘g‘ri xulosalar chiqarish; ma’lum xossaga zid natijaga kelish. Teorema: bitta to‘g‘ri chiziqqa perpendikulyar bo‘lgan ikki to‘g‘ri chiziq kesishmaydi. Isbotda kesishadi deb faraz qilinadi, natijada ikki nuqtadan ikkita to‘g‘ri chiziq o‘tgan bo‘lib qoladi, bu esa aksiomaga zid.
Bir o‘quvchi: «Butun tushdan keyin kutubxonada edim, soat 4 da esa uyda edim» dedi. Ikkalasi ham to‘g‘ri deb faraz qilsak, soat 4 da u ikki joyda bo‘lgan bo‘lardi, bu mumkin emas. Demak, faraz noto‘g‘ri: ikki gap birga to‘g‘ri bo‘la olmaydi. Teskarisini faraz qilib, mumkin bo‘lmagan natijaga kelish – qarama-qarshilik usuli.
Tergovchi nomuvofiq ko‘rsatmalarni topadi, matematik teskarisini faraz qilib isbotlaydi, dasturchi xatoni mantiqiy ziddiyat orqali aniqlaydi.
Biror da’vo o‘ylab toping, uning teskarisini yozing va teskarisi aniq bir faktga zid kelishini tekshirib ko‘ring.
«Zid fikr»: bolalar juftlikda bir sodda tasdiq (masalan, «ikki nuqtadan bitta chiziq») uchun teskarisini faraz qilib, qanday ziddiyat chiqishini topadi.