☰ Mundarija · Geometriya

Isbot va perpendikulyar to‘g‘ri chiziqlar

Darslar 14–15 · 2 ta dars · Geometriya 7-sinf, tuzatilgan va to‘ldirilgan 3-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017 (Xalq ta’limi vazirligi tasdiqlagan)
14

Geometriyani o‘rganishda fikrlar ketma-ketligi va bog‘liqligi

Darslik: 36–37-betlar
MaqsadIsbot, teorema, aksioma va ta’rif tushunchalarini farqlash.
Yangi so‘zlar
isbot · proofteorema · theoremteoremaning sharti va xulosasi · hypothesis and conclusion of a theoremaksioma · axiom
Tushuntirish

Tasdiqning to‘g‘riligini mantiqiy mulohazalar bilan keltirib chiqarish isbot, to‘g‘riligi isbotlanadigan tasdiq esa teorema deyiladi. Teorema shart (nima berilgan) va xulosa (nimani isbotlash kerak) qismlardan iborat: «Agar A o‘rinli bo‘lsa, B o‘rinli bo‘ladi». Geometriyada isbotni birinchi bo‘lib kiritgan olim sifatida yunon matematigi Fales (taxminan eramizdan avvalgi 624–546-yillar) tilga olinadi. Nuqta, to‘g‘ri chiziq, tekislik kabi boshlang‘ich tushunchalarga ta’rif berilmaydi; boshqa tushunchalar ular orqali ta’riflanadi. Ravshan xossalar isbotsiz qabul qilinadi va aksiomalar deyiladi, qolganlari aksiomalar va isbotlangan teoremalarga tayanib isbotlanadi. Isbotda aksiomalardan tashqari isbotlanmagan xossadan foydalanib bo‘lmaydi, garchi u ravshan ko‘rinsa ham.

Namunalar
Teorema: «Agar qo‘shni burchaklar teng bo‘lsa, ularning har biri to‘g‘ri burchak». Shart: qo‘shni burchaklar teng; xulosa: har biri 90°. Isbot: α + α = 180°, demak α = 90°.
«Har qanday ikki nuqtadan faqat bitta to‘g‘ri chiziq o‘tadi» — aksioma; «Vertikal burchaklar teng» — teorema (isbotlanadi).
Sinfda faoliyat

«Shart yoki xulosa?»: o‘qituvchi teorema o‘qiydi, bolalar shart qismini bir qo‘l, xulosani ikkinchi qo‘l bilan ko‘rsatadi.

Mashq
1
«Agar burchaklar vertikal bo‘lsa, ular teng» teoremasining shartini yozing.
2
Shu teoremaning xulosasi nima?
3
Quyidagilardan qaysi biri aksioma: «ikki nuqtadan bitta chiziq o‘tadi» yoki «qo‘shni burchaklar yig‘indisi 180°»?
4
Nima uchun ravshan ko‘ringan xossadan ham isbotsiz foydalanish mumkin emas (aksiomadan tashqari)?