ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geometriya

Isbot va perpendikulyar to‘g‘ri chiziqlar

Darslar 14–15 · 2 ta dars · Geometriya 7-sinf, tuzatilgan va to‘ldirilgan 3-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017 (Xalq ta’limi vazirligi tasdiqlagan)
14

Geometriyani o‘rganishda fikrlar ketma-ketligi va bog‘liqligi

Darslik: 36–37-betlar
MaqsadIsbot, teorema, aksioma va ta’rif tushunchalarini farqlash.
Yangi so‘zlar
isbot · proofteorema · theoremteoremaning sharti va xulosasi · hypothesis and conclusion of a theoremaksioma · axiom
Tushuntirish

Tasdiqning to‘g‘riligini mantiqiy mulohazalar bilan keltirib chiqarish isbot, to‘g‘riligi isbotlanadigan tasdiq esa teorema deyiladi. Teorema shart (nima berilgan) va xulosa (nimani isbotlash kerak) qismlardan iborat: «Agar A o‘rinli bo‘lsa, B o‘rinli bo‘ladi». Geometriyada isbotni birinchi bo‘lib kiritgan olim sifatida yunon matematigi Fales (taxminan eramizdan avvalgi 624–546-yillar) tilga olinadi. Nuqta, to‘g‘ri chiziq, tekislik kabi boshlang‘ich tushunchalarga ta’rif berilmaydi; boshqa tushunchalar ular orqali ta’riflanadi. Ravshan xossalar isbotsiz qabul qilinadi va aksiomalar deyiladi, qolganlari aksiomalar va isbotlangan teoremalarga tayanib isbotlanadi. Isbotda aksiomalardan tashqari isbotlanmagan xossadan foydalanib bo‘lmaydi, garchi u ravshan ko‘rinsa ham.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi uch kun ketma-ket avtobus soat 8:00 da kelganini ko‘rib, “doim shunday” deydi. Uch kun faqat taxmin, isbot emas. Isbot esa har qanday kunga to‘g‘ri keladigan sababni ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Sudya va tergovchi dalillar bilan ishlaydi, muhandis loyiha har qanday yuk uchun xavfsizligini isbotlaydi, dasturchi dastur to‘g‘ri ishlashini asoslaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror fikringizni yozing va “chunki ...” deb tekshirish mumkin bo‘lgan sabab qo‘shing. Sabab fikr haqida har doim to‘g‘rimi, o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
Teorema: «Agar qo‘shni burchaklar teng bo‘lsa, ularning har biri to‘g‘ri burchak». Shart: qo‘shni burchaklar teng; xulosa: har biri 90°. Isbot: α + α = 180°, demak α = 90°.
«Har qanday ikki nuqtadan faqat bitta to‘g‘ri chiziq o‘tadi» — aksioma; «Vertikal burchaklar teng» — teorema (isbotlanadi).
Sinfda faoliyat

«Shart yoki xulosa?»: o‘qituvchi teorema o‘qiydi, bolalar shart qismini bir qo‘l, xulosani ikkinchi qo‘l bilan ko‘rsatadi.

Mashq
1
«Agar burchaklar vertikal bo‘lsa, ular teng» teoremasining shartini yozing.
2
Shu teoremaning xulosasi nima?
3
Quyidagilardan qaysi biri aksioma: «ikki nuqtadan bitta chiziq o‘tadi» yoki «qo‘shni burchaklar yig‘indisi 180°»?
4
Nima uchun ravshan ko‘ringan xossadan ham isbotsiz foydalanish mumkin emas (aksiomadan tashqari)?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKanal bo‘yida saralash joyiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →