Darslar 57 · 1 ta dars · Geometriya 7-sinf, tuzatilgan va to‘ldirilgan 3-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2017 (Xalq ta’limi vazirligi tasdiqlagan)
57
Isbotlashga doir masalalar
Darslik: 148–149-betlar
MaqsadIsbotlashga doir masalalarni shart–isbot–asoslash tartibida yozishni bilish.
Yangi so‘zlar
isbotlashga doir masala · proof problemasoslash · justificationbissektrisa · bisectormediana · median
Tushuntirish
Isbotlashga doir masala kichik teoremaga o‘xshaydi: berilgan tasdiq to‘g‘riligini ko‘rsatish kerak. Avval «Berilgan» va «Isbotlash kerak» yoziladi, chizma chiziladi. So‘ng har bir qadam ta’rif, aksioma yoki avval isbotlangan teorema bilan asoslanadi. Ko‘pincha uchburchaklar tengligi alomatlari (TBT, BTB, TTT) ishlatiladi, so‘ngra mos elementlar tengligi xulosa qilinadi. Foydali usul: shart uchun yordamchi chiziq o‘tkazish yoki burchaklarni harflar bilan belgilash. Oxirida isbotlangan fikr yana yoziladi. Chizmada shunday ko‘rinishi isbot hisoblanmaydi.
Berilgan→Isbotlash kerak→Asoslangan isbot→Xulosa
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Qurilish nazoratchisi “ramka to‘g‘ri ko‘rinadi” degan gapni qabul qilmaydi, u o‘lchov va hisobni so‘raydi. Isbot masalasi ham shunday: berilgan, isbotlash kerak va har qadam uchun sabab. Ishonch hissiyotga emas, sababga tayanadi.
“Juft sonning ikki baravari juft” degan gapni Berilgan / Isbotlash kerak / Sabab shaklida daftarga yozing.
Namunalar
AB va CD to‘g‘ri chiziqlar O nuqtada kesishadi, OM esa ∠AOC bissektrisasi. OM ning davomi (ON nur) ∠BOD ni teng ikkiga bo‘lishini isbotlang. ∠MOA = ∠MOC = α. ∠NOB va ∠MOA vertikal, shuning uchun ∠NOB = α; ∠NOD va ∠MOC ham vertikal, ∠NOD = α. Demak ON bissektrisa.
ABC teng yonli uchburchakda AB = AC, M va N mos ravishda AB va AC ning o‘rtalari. BN = CM ekanini isbotlang. △ABN va △ACM: AB = AC (shart), AN = AM (teng tomonlarning yarmi), ∠A umumiy. TBT bo‘yicha △ABN = △ACM, mos tomonlar teng: BN = CM.
Sinfda faoliyat
Do‘stingiz bilan navbatma-navbat isbot o‘ynang: biri bitta qadamni yozadi, ikkinchisi uning asosini (teorema yoki ta’rif) aytadi.
Mashq
1
Vertikal burchaklardan biri 84°. Uning bissektrisasi hosil qilgan burchak necha gradus?
42
2
Teng yonli ABC (AB = AC), M, N yon tomonlarning o‘rtalari. BN = CM ni isbotlashda qaysi uchburchaklar taqqoslanadi?
△ABN va △ACM
3
AB = AC = 10 sm, M va N yon tomonlarning o‘rtalari. AM necha sm?
5
4
Nima uchun isbotning har bir qadamiga asos yoziladi?
Chunki chizmada shunday ko‘rinishi yetarli emas, har bir fikr ta’rif yoki teoremaga tayanishi kerak.