Darslar 43–44 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
43
Mexanik energiyaning saqlanish qonuni
Darslik: 157–161-betlar
MaqsadMexanik energiyaning saqlanish qonunini bilish va masalalar yechishda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
to‘liq mexanik energiya · total mechanical energysaqlanish qonuni · conservation lawenergiya aylanishi · energy conversionyopiq sistema · closed system
Tushuntirish
Jismning kinetik va potensial energiyalari yig‘indisi uning to‘liq mexanik energiyasi deyiladi: E = E_k + E_p. Mexanik energiyaning saqlanish qonuni: ishqalanish va qarshilik kuchlari bo‘lmaganda yopiq sistemaning to‘liq mexanik energiyasi o‘zgarmaydi: mυ₁²/2 + mgh₁ = mυ₂²/2 + mgh₂. Jism pastga tushganda potensial energiya kamayadi, kinetik energiya shuncha oshadi; yuqoriga ko‘tarilganda esa teskari. Masalan, h balandlikdan tinchlikdan tushayotgan jism yerga yetganda mgh = mυ²/2, bundan υ² = 2gh; ko‘rinib turibdiki, bu natija jism massasiga bog‘liq emas. Ishqalanish bo‘lsa, mexanik energiyaning bir qismi issiqlikka aylanadi, lekin umumiy energiya saqlanadi.
Namunalar
h = 20 m dan tinchlikdan tushgan jism yerga: υ² = 2 · 10 · 20 = 400, demak υ = 20 m/s (20 · 20 = 400) tezlik bilan tushadi (g = 10).
υ₀ = 10 m/s bilan tik yuqoriga otilgan jism: eng yuqorida υ = 0, mgh = mυ₀²/2, h = 100 : 20 = 5 m.
Sinfda faoliyat
«Mayatnik»: ipga osilgan yengil tosh/yuk bir chetga ko‘tarilib qo‘yib yuboriladi (kattalar yordamida). E_p va E_k ning almashinishini kuzating. Xavfsizlik: yengil yuk, boshdan uzoqda, atrofda odam bo‘lmasin.