☰ Mundarija · Fizika

Elastiklik kuchi

Darslar 24 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
24

Elastiklik kuchi

Darslik: 88–92-betlar
MaqsadDeformatsiya turlarini, elastiklik kuchini va Guk qonuni F = kΔl ni bilish.
Yangi so‘zlar
deformatsiya · deformationelastiklik kuchi · elastic forcebikirlik k · stiffness kGuk qonuni · Hooke’s law
Tushuntirish

Tashqi kuch ta’sirida jism shakli yoki o‘lchamining o‘zgarishi deformatsiya deyiladi. Deformatsiya turlari: cho‘zilish, siqilish, egilish, siljish va buralish. Kuch olingach jism avvalgi shakliga qaytsa, deformatsiya elastik, qaytmasa plastik deyiladi. Deformatsiyalangan jismda uni avvalgi holatiga qaytarishga intiluvchi elastiklik kuchi paydo bo‘ladi; u deformatsiyaga qarama-qarshi yo‘nalgan. Guk qonuni: kichik elastik deformatsiyada elastiklik kuchining moduli jism cho‘zilishiga (siqilishiga) to‘g‘ri proporsional: F = kΔl, bunda k — bikirlik, birligi N/m, Δl — uzayish (m). Bikirlik jism materiali, o‘lchami va shakliga bog‘liq. Stol ustidagi kitobni tayanch reaksiya kuchi, osilgan yukni ipning taranglik kuchi ushlab turadi — ular ham elastiklik kuchlari.

Namunalar
k = 40 N/m prujina Δl = 0,05 m cho‘zilsa: F = 40 · 0,05 = 2 N.
Prujinani 6 N kuch 0,03 m ga cho‘zsa, k = F/Δl = 6 : 0,03 = 200 N/m.
Sinfda faoliyat

«Cho‘zilishni o‘lchang»: yumshoq rezina lenta yoki prujinaga yengil yuk osib, uzayishni ruletkada o‘lchang; yuk 2 marta oshsa, uzayish ham 2 marta oshishini tekshiring. Xavfsizlik: yukni oyoq ustida tutmang, prujinani uzoq cho‘zib sirpantirmang.

Mashq
1
Guk qonunini ayting va formulasini yozing.
2
k = 100 N/m, Δl = 0,2 m. F (N)?
3
F = 12 N, Δl = 0,03 m. k (N/m)?
4
Nima uchun stol ustidagi kitob stol sirtini egmasa ham, stol unga kuch bilan ta’sir qiladi?