Elastiklik kuchi
Tashqi kuch ta’sirida jism shakli yoki o‘lchamining o‘zgarishi deformatsiya deyiladi. Deformatsiya turlari: cho‘zilish, siqilish, egilish, siljish va buralish. Kuch olingach jism avvalgi shakliga qaytsa, deformatsiya elastik, qaytmasa plastik deyiladi. Deformatsiyalangan jismda uni avvalgi holatiga qaytarishga intiluvchi elastiklik kuchi paydo bo‘ladi; u deformatsiyaga qarama-qarshi yo‘nalgan. Guk qonuni: kichik elastik deformatsiyada elastiklik kuchining moduli jism cho‘zilishiga (siqilishiga) to‘g‘ri proporsional: F = kΔl, bunda k — bikirlik, birligi N/m, Δl — uzayish (m). Bikirlik jism materiali, o‘lchami va shakliga bog‘liq. Stol ustidagi kitobni tayanch reaksiya kuchi, osilgan yukni ipning taranglik kuchi ushlab turadi — ular ham elastiklik kuchlari.
Bozorda osma tarozida tortilganda prujina yukka qarab uzayadi. Har qo‘shimcha kilogramm prujinani teng uzunlikka cho‘zgani uchun tarozi shkalasidagi chiziqlar teng oraliqda joylashgan. Bu Guk qonunining kundalik ko‘rinishi.
Tarozi ishlab chiqaruvchisi prujina bikrligini tanlaydi, avtomobil muhandisi osma prujinalarni hisoblaydi, matras va poyabzal loyihalovchisi yumshoqlikni sozlaydi.
Yumshoq g‘ovak yoki yostiqni bir qo‘l bilan, keyin ikki qo‘l bilan bosing. Kuch oshganda u chuqurroq botishini va qo‘yib yuborsangiz qaytishini kuzating.
«Cho‘zilishni o‘lchang»: yumshoq rezina lenta yoki prujinaga yengil yuk osib, uzayishni ruletkada o‘lchang; yuk 2 marta oshsa, uzayish ham 2 marta oshishini tekshiring. Xavfsizlik: yukni oyoq ustida tutmang, prujinani uzoq cho‘zib sirpantirmang.