ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tabiatda va texnikada ishqalanish

Darslar 35 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
35

Tabiatda va texnikada ishqalanish

Darslik: 123–129-betlar
MaqsadIshqalanishning foydali va zararli tomonlarini, uni oshirish va kamaytirish usullarini bilish.
Yangi so‘zlar
moylash · lubricationpodshipnik · bearingtormoz · brakeyeyilish · wear
Tushuntirish

Ishqalanish tabiatda va texnikada ham foydali, ham zararli. Foydali: ishqalanish tufayli yuramiz, avtomobil g‘ildiragi yo‘lda tutinib turadi, tormoz ishlaydi, mix devordan chiqib ketmaydi, tugun yechilmaydi. Zararli: mashina detallari yeyiladi, qiziydi, energiya isrof bo‘ladi. Ishqalanishni kamaytirish uchun sirtlarni silliqlash, moy surtish (moylash), sirpanishni dumalash bilan almashtirish (podshipnik, g‘ildirak), havo yostig‘i qo‘llaniladi. Oshirish kerak bo‘lganda g‘ildirakda rifli protektor, muzli yo‘lga qum sepish, tormoz kolodkalari, sport poyabzali tagi ishlatiladi. Qishda tezlik kamaytirilishi kerak, chunki muzda ishqalanish kichik va tormoz yo‘li uzayadi.

Ishqalanish foydaliIshqalanish zararli
yurish, tormoz, mixning tutib turishidetallarning yeyilishi, qizishi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qalam qog‘ozda iz qoldiradi, chunki grafit sirpanayotganda ishqalanadi va mayda zarralari qog‘ozga yopishib qoladi. O‘chirg‘ich bilan ishqalaganda esa iz qog‘ozdan ketadi. Bu yerda ishqalanish foydali.

Kim ishlatadi

Shina ishlab chiqaruvchisi g‘ildirak yo‘lni yaxshi ushlashi uchun naqsh tanlaydi, moylash muhandisi mexanizm qismlarining yeyilishini kamaytiradi, alpinist asbobining ushlashini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qalamni silliq qog‘ozda va qo‘pol kartonda yurgizib, iz qanday farq qilishini taqqoslang.

Namunalar
Velosiped zanjiriga moy surtish ishqalanishni kamaytirib, yeyilishni sekinlashtiradi.
Tormoz kolodkalari g‘ildirak diskini siqib, ishqalanish kuchi bilan velosipedni to‘xtatadi.
Sinfda faoliyat

«Foydali yoki zararli?»: o‘quvchilar 8 ta holatni (yurish, ski, tormoz, mashina vali, qo‘l isitish, tugun, muz ustida yurish, g‘ildirak) ikki guruhga ajratadi. Xavfsizlik: qo‘lni ishqalab isitganda terini kuydirmang.

Mashq
1
Ishqalanishning ikkita foydali va ikkita zararli ta’siriga misol keltiring.
2
Ishqalanishni kamaytirishning ikki usulini ayting.
3
Nima uchun qishda muzli yo‘lda tormoz yo‘li uzayadi?
4
Nima uchun avtomobil g‘ildiragida rifli protektor bor?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi toshqinni qayerdan kuzatamiz?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →