ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Inersiya qonuni. Massa

Darslar 19–20 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
19

Nyutonning birinchi qonuni — inersiya qonuni

Darslik: 72–75-betlar
MaqsadNyutonning birinchi qonunini (inersiya qonunini) aytish va inersiya hodisasini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
inersiya · inertiaNyutonning birinchi qonuni · Newton’s first lawinersial sanoq sistemasi · inertial reference framemuvozanatlashgan kuchlar · balanced forces
Tushuntirish

Nyutonning birinchi qonuni: sanoq sistemasi shunday mavjudki, unda jismga boshqa jismlar ta’sir qilmasa yoki ta’sirlar o‘zaro muvozanatlashsa, jism tinch holatini yoki to‘g‘ri chiziqli tekis harakatini saqlaydi. Jismning tezligini saqlab qolish xususiyati inersiya deyiladi, shuning uchun birinchi qonun inersiya qonuni ham deyiladi. Bunday qonun bajariladigan sanoq sistemasi inersial deyiladi; Yerga bog‘langan sistemani ko‘p masalalarda taxminan inersial deb olamiz. Inersiya tufayli to‘xtayotgan avtobusda yo‘lovchi oldinga egiladi, keskin boshlanganda esa orqaga suriladi. Tezlikni o‘zgartirish uchun boshqa jismning ta’siri kerak.

★Esda tuting
Teng ta’sir etuvchi nolga teng bo‘lsa, jism tinch turadi yoki to‘g‘ri chiziqli tekis harakatlanadi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab maydonida to‘p yugurib ketadi va asta-sekin o‘t bilan ishqalanish tufayli to‘xtaydi. Agar ishqalanish bo‘lmasa, u to‘xtamas edi. Kosmosda dvigateli o‘chirilgan zond ham yillar davomida o‘z tezligini deyarli yo‘qotmay uchadi.

Kim ishlatadi

Kosmik missiya rejalashtiruvchisi yoqilg‘ini tejash uchun inersiya bilan uchishdan foydalanadi, avtomobil xavfsizligi muhandisi bosh tayanchini loyihalaydi, xokkeychi shaybaning sirpanishidan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Qo‘lingizni yuvgach, lavabo ustida bir marta kuchli silkitib, birdan to‘xtating. Tomchilar to‘g‘ri chiziqda uchib ketadi, chunki ular harakatini davom ettiradi. Buni inersiya bilan tushuntiring.

Namunalar
Stakan ostidagi qog‘ozni tez tortib olsangiz, stakan joyida qoladi: stakan inersiya tufayli tinch holatini saqlaydi.
Chang bosgan gilamni tayoq bilan ursak, gilam to‘xtaydi, chang esa inersiya bilan harakatini davom ettirib uchib chiqadi.
Sinfda faoliyat

«Inersiya tajribasi»: stakan, qog‘oz tasma va tanga bilan: tasmani tez tortganda tanga stakanga tushadi. Kattalar yordami bilan, plastik stakan ishlating. Xavfsizlik: sinadigan idish ishlatmang.

Mashq
1
Nyutonning birinchi qonunini ayting.
2
Inersiya nima?
3
Nima uchun to‘xtayotgan avtobusda yo‘lovchi oldinga egiladi?
4
Teng ta’sir etuvchi nolga teng bo‘lgan jism qanday harakatlanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki qush sanog‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →