Darslar 19–20 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
19
Nyutonning birinchi qonuni — inersiya qonuni
Darslik: 72–75-betlar
MaqsadNyutonning birinchi qonunini (inersiya qonunini) aytish va inersiya hodisasini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
inersiya · inertiaNyutonning birinchi qonuni · Newton’s first lawinersial sanoq sistemasi · inertial reference framemuvozanatlashgan kuchlar · balanced forces
Tushuntirish
Nyutonning birinchi qonuni: sanoq sistemasi shunday mavjudki, unda jismga boshqa jismlar ta’sir qilmasa yoki ta’sirlar o‘zaro muvozanatlashsa, jism tinch holatini yoki to‘g‘ri chiziqli tekis harakatini saqlaydi. Jismning tezligini saqlab qolish xususiyati inersiya deyiladi, shuning uchun birinchi qonun inersiya qonuni ham deyiladi. Bunday qonun bajariladigan sanoq sistemasi inersial deyiladi; Yerga bog‘langan sistemani ko‘p masalalarda taxminan inersial deb olamiz. Inersiya tufayli to‘xtayotgan avtobusda yo‘lovchi oldinga egiladi, keskin boshlanganda esa orqaga suriladi. Tezlikni o‘zgartirish uchun boshqa jismning ta’siri kerak.
Namunalar
Stakan ostidagi qog‘ozni tez tortib olsangiz, stakan joyida qoladi: stakan inersiya tufayli tinch holatini saqlaydi.
Chang bosgan gilamni tayoq bilan ursak, gilam to‘xtaydi, chang esa inersiya bilan harakatini davom ettirib uchib chiqadi.
Sinfda faoliyat
«Inersiya tajribasi»: stakan, qog‘oz tasma va tanga bilan: tasmani tez tortganda tanga stakanga tushadi. Kattalar yordami bilan, plastik stakan ishlating. Xavfsizlik: sinadigan idish ishlatmang.
Mashq
1
Nyutonning birinchi qonunini ayting.
Jismga boshqa jismlar ta’sir qilmasa yoki ta’sirlar muvozanatlashsa, jism tinch holatini yoki to‘g‘ri chiziqli tekis harakatini saqlaydi.
2
Inersiya nima?
Jismning tezligini saqlab qolish xususiyati.
3
Nima uchun to‘xtayotgan avtobusda yo‘lovchi oldinga egiladi?
Avtobus sekinlashadi, yo‘lovchi tanasi inersiya bilan oldingi tezligini saqlab, oldinga siljiydi.
4
Teng ta’sir etuvchi nolga teng bo‘lgan jism qanday harakatlanadi?
Tinch turadi yoki to‘g‘ri chiziqli tekis harakatlanadi.