Skalyar va vektor kattaliklar hamda ular ustida amallar
Faqat son qiymati bilan to‘liq aniqlanadigan kattalik skalyar deyiladi: massa, vaqt, yo‘l, harorat shunday kattaliklardir. Son qiymatidan tashqari yo‘nalishi ham muhim bo‘lgan kattalik vektor kattalik deyiladi: ko‘chish, tezlik, kuch shular jumlasidandir. Vektor strelkali kesma bilan tasvirlanadi: kesma uzunligi vektor modulini, strelka esa yo‘nalishini ko‘rsatadi. Skalyarlar oddiy arifmetik qoidalar bilan qo‘shiladi, vektorlar esa yo‘nalishini hisobga olib qo‘shiladi. Bir to‘g‘ri chiziq bo‘ylab bir tomonga yo‘nalgan vektorlarning moduli qo‘shiladi, qarama-qarshi yo‘nalganlarda esa katta moduldan kichigi ayriladi. Vektorning o‘qdagi proyeksiyasi uning shu o‘qqa tushirilgan «soyasi» kabi: yo‘nalishi o‘q bilan bir tomonga bo‘lsa musbat, qarshi bo‘lsa manfiy.
| Skalyar | Vektor |
|---|---|
| massa | ko‘chish |
| vaqt | tezlik |
| yo‘l | kuch |
| harorat |
Daryoda qayiq suzayotganda uni oqim bir tomonga, eshkakchi esa yon tomonga suradi. Natijada qayiq ikkala tomonga qiyshiq ketadi. Kuchlar vektor bo‘lgani uchun qayiqning haqiqiy yo‘nalishi ularning yig‘indisidan chiqadi.
Ob-havo xizmati shamolni yo‘nalishi va tezligi bilan xaritada strelka qilib ko‘rsatadi, kapitan oqim va shamolni hisobga olib kursni tanlaydi, qurilish muhandisi konstruksiyaga tushadigan kuchlarni qo‘shadi.
Uyda ikki barmoq bilan yengil qutini ikki tomondan turlicha yo‘nalishda siljiting va u qayoqqa ketishini kuzating. Keyin ikki barmog‘ingiz bilan bir tomonga itaring va farqni ayting.
«Strelka o‘yini»: doskada turli uzunlikdagi strelkalar chizing; o‘quvchilar qaysi biri katta modulli va qaysi yo‘nalishdaligini aytadi. Xavfsizlik: o‘tkir uchli asbob ishlatmang.