ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Skalyar va vektor kattaliklar

Darslar 4 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
4

Skalyar va vektor kattaliklar hamda ular ustida amallar

Darslik: 18–25-betlar
MaqsadSkalyar va vektor kattaliklarni farqlash; vektorlarni qo‘shish va ayirishni bilish.
Yangi so‘zlar
skalyar kattalik · scalar quantityvektor kattalik · vector quantityvektor moduli · magnitude of a vectorvektorlar yig‘indisi · sum of vectors
Tushuntirish

Faqat son qiymati bilan to‘liq aniqlanadigan kattalik skalyar deyiladi: massa, vaqt, yo‘l, harorat shunday kattaliklardir. Son qiymatidan tashqari yo‘nalishi ham muhim bo‘lgan kattalik vektor kattalik deyiladi: ko‘chish, tezlik, kuch shular jumlasidandir. Vektor strelkali kesma bilan tasvirlanadi: kesma uzunligi vektor modulini, strelka esa yo‘nalishini ko‘rsatadi. Skalyarlar oddiy arifmetik qoidalar bilan qo‘shiladi, vektorlar esa yo‘nalishini hisobga olib qo‘shiladi. Bir to‘g‘ri chiziq bo‘ylab bir tomonga yo‘nalgan vektorlarning moduli qo‘shiladi, qarama-qarshi yo‘nalganlarda esa katta moduldan kichigi ayriladi. Vektorning o‘qdagi proyeksiyasi uning shu o‘qqa tushirilgan «soyasi» kabi: yo‘nalishi o‘q bilan bir tomonga bo‘lsa musbat, qarshi bo‘lsa manfiy.

SkalyarVektor
massako‘chish
vaqttezlik
yo‘lkuch
harorat
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Daryoda qayiq suzayotganda uni oqim bir tomonga, eshkakchi esa yon tomonga suradi. Natijada qayiq ikkala tomonga qiyshiq ketadi. Kuchlar vektor bo‘lgani uchun qayiqning haqiqiy yo‘nalishi ularning yig‘indisidan chiqadi.

Kim ishlatadi

Ob-havo xizmati shamolni yo‘nalishi va tezligi bilan xaritada strelka qilib ko‘rsatadi, kapitan oqim va shamolni hisobga olib kursni tanlaydi, qurilish muhandisi konstruksiyaga tushadigan kuchlarni qo‘shadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda ikki barmoq bilan yengil qutini ikki tomondan turlicha yo‘nalishda siljiting va u qayoqqa ketishini kuzating. Keyin ikki barmog‘ingiz bilan bir tomonga itaring va farqni ayting.

Namunalar
30 N20 N50 N
Ikki bola arqonni bir tomonga 30 N va 20 N kuch bilan tortadi: yig‘indi kuch 30 + 20 = 50 N, yo‘nalishi o‘sha tomonga.
30 N20 N10 N
Ikki bola arqonni qarama-qarshi tomonlarga 30 N va 20 N bilan tortsa, yig‘indi kuch 30 − 20 = 10 N bo‘lib, kuchliroq tomonga yo‘nalgan.
Sinfda faoliyat

«Strelka o‘yini»: doskada turli uzunlikdagi strelkalar chizing; o‘quvchilar qaysi biri katta modulli va qaysi yo‘nalishdaligini aytadi. Xavfsizlik: o‘tkir uchli asbob ishlatmang.

Mashq
1
Skalyar kattalik nima? Ikkita misol keltiring.
2
Vektor kattalikni skalyardan nima bilan farqlaymiz?
3
Bir tomonga yo‘nalgan 7 m va 5 m ko‘chishlarning yig‘indisi moduli qancha?
4
Nima uchun qarama-qarshi yo‘nalgan 7 m va 5 m ko‘chishlar yig‘indisi 12 m emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQuyoshli qishloqqa yo‘lHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →