ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tekis aylanma harakat

Darslar 15 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
15

Jismning tekis aylanma harakati

Darslik: 56–58-betlar
MaqsadTekis aylanma harakatni ta’riflash; chiziqli tezlik, burilish burchagi, radian va burchak tezlik tushunchalarini bilish.
Yangi so‘zlar
chiziqli tezlik · linear speedburilish burchagi · angle of rotationradian (rad) · radian (rad)burchak tezlik ω · angular velocity ω
Tushuntirish

Agar moddiy nuqta aylana bo‘ylab har qanday teng vaqt oraliqlarida bir xil uzunlikdagi yoylarni o‘tsa, uning harakati tekis aylanma harakat deyiladi; bunda «tekis» so‘zi tezlik moduliga tegishli, tezlik yo‘nalishi esa doim o‘zgaradi. Nuqtaning yoy bo‘ylab vaqt birligida o‘tgan yo‘liga son jihatdan teng kattalik chiziqli tezlik deyiladi: υ = s/t, bunda s — yoy uzunligi. Nuqta harakatlanganda aylana markazidan unga o‘tkazilgan radius biror φ burchakka buriladi — bu burilish burchagi bo‘lib, gradus yoki radianda o‘lchanadi. Qarshisidagi yoy uzunligi radiusga teng bo‘lgan markaziy burchak 1 radian deyiladi (1 rad ≈ 57°); shuning uchun φ = s/R, yarim aylana π ≈ 3,14 rad, to‘liq aylana esa 2π rad. Radiusning qanchalik tez burilishini burchak tezlik ko‘rsatadi: uni topish uchun burilish burchagi shu burilishga sarflangan vaqtga bo‘linadi, ω = φ/t; birligi rad/s. Aylanayotgan qattiq jismning barcha nuqtalarida burchak tezlik bir xil, lekin markazdan uzoqroq nuqtalar bir xil vaqtda uzunroq yoy o‘tadi, ya’ni ularning chiziqli tezligi katta.

sφRRO
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yer 24 soatda bir marta to‘liq aylanadi, shuning uchun hamma joyning burchak tezligi bir xil. Lekin ekvatordagi nuqta soatiga taxminan 1700 km yuradi, qutb yaqinidagi nuqta esa deyarli joyida aylanadi. Aylanish markazidan uzoq nuqtaning chiziqli tezligi katta bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Astronom Yerning aylanishini hisobga oladi, kosmik reja tuzuvchi raketani ekvatorga yaqin joydan uchirishni afzal ko‘radi, navigatsiya muhandisi sun’iy yo‘ldosh aylanishini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bo‘sh joyda qo‘llaringizni yoyib, joyingizda bir marta sekin aylaning. Barmoq uchlaringiz tirsagingizdan kattaroq aylana chizganini tasavvur qiling. Bosh aylanmasligi uchun juda sekin harakat qiling.

Namunalar
Karusel o‘rindig‘i 5 s da 15 m uzunlikdagi yoyni o‘tdi: chiziqli tezlik υ = 15 : 5 = 3 m/s.
6 mφ2 mO
Radiusi 2 m bo‘lgan aylanada nuqta 3 s da 6 m yoy o‘tdi: φ = 6 : 2 = 3 rad (≈ 172°), ω = 3 : 3 = 1 rad/s.
Sinfda faoliyat

«Disk va ikki nuqta»: qog‘oz diskda markaz va chetga ikki nuqta belgilang; qaysi nuqta tezroq harakatlanishini, ω lari esa bir xilligini muhokama qiling. Xavfsizlik: diskni aylantirmang, faqat chizma.

Mashq
1
Qanday harakat tekis aylanma harakat deyiladi?
2
Nuqta 4 s da 20 m uzunlikdagi yoyni o‘tdi. Chiziqli tezlik (m/s)?
3
Radius 2 s da 8 rad ga burildi. Burchak tezlik (rad/s)?
4
Nima uchun karusel chetidagi bola markazga yaqin o‘tirgan boladan tezroq harakatlanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEski mahalla bo‘ylab meros sayriHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →