ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Butun olam tortishish qonuni

Darslar 26 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
26

Butun olam tortishish qonuni

Darslik: 97–99-betlar
MaqsadButun olam tortishish qonuni F = G·m₁m₂/r² ni va G ning qiymatini bilish.
Yangi so‘zlar
butun olam tortishish qonuni · law of universal gravitationgravitatsion doimiy G · gravitational constant Gtortishish kuchi · gravitational forcemassa markazi · centre of mass
Tushuntirish

Barcha jismlar bir-biriga tortishadi. Butun olam tortishish qonuni: ikki moddiy nuqta orasidagi tortishish kuchi ularning massalari ko‘paytmasiga to‘g‘ri proporsional va orasidagi masofa kvadratiga teskari proporsional: F = G·m₁m₂/r². Bunda G — gravitatsion doimiy, G = 6,67 · 10⁻¹¹ N·m²/kg²; uni birinchi bo‘lib Kavendish tajribada aniqlagan. Kuchlar jufti sifatida har bir jism ikkinchisini bir xil kuch bilan tortadi. Qonun moddiy nuqtalar va markazlari orasidagi masofa r bo‘lgan shar shaklidagi jismlar uchun to‘g‘ri. G juda kichik bo‘lgani uchun kundalik jismlar orasidagi tortishish sezilmaydi, faqat sayyora kabi katta massali jismlar tortishi sezilarli bo‘ladi. Masofa 2 marta ortsa, kuch 4 marta kamayadi.

ƒFormula
F = G·m₁m₂/r²
G = 6,67 · 10⁻¹¹ N·m²/kg²
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Okean va dengiz qirg‘og‘ida suv sathi Oyning tortishi tufayli sutkada taxminan ikki marta ko‘tarilib pasayadi. Port xodimlari kemani suv ko‘tarilgan paytda kiritadi. Bu ham butun olam tortishish qonunining amaldagi natijasi.

Kim ishlatadi

Port kema yo‘lboshchisi suv ko‘tarilish jadvaliga qaraydi, astronom sayyoralar yo‘lini hisoblaydi, kosmik muhandis sun’iy yo‘ldosh orbitasini tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qalam va tangani bir xil balandlikda ushlab, bir vaqtda qo‘yib yuboring. Ikkalasi deyarli bir vaqtda tushishini kuzating. Yumshoq sirtga tushiring.

Namunalar
FF1000 kg1000 kgr = 1 m
m₁ = m₂ = 1000 kg, r = 1 m: F = 6,67 · 10⁻¹¹ · 10³ · 10³ : 1 = 6,67 · 10⁻⁵ N — juda kichik.
Masofa 3 marta ortsa, kuch 3² = 9 marta kamayadi.
Sinfda faoliyat

«Masofa o‘zgarsa»: jadval to‘ldiring — r = 1, 2, 3, 4 birlik uchun kuchning nisbiy qiymati 1; 1/4; 1/9; 1/16. Xavfsizlik: faqat hisob.

Mashq
1
Butun olam tortishish qonunini yozing.
2
Masofa 2 marta ortsa, tortishish kuchi qanday o‘zgaradi?
3
Ikkala massa 2 martadan oshsa (r o‘zgarmas), kuch necha marta oshadi?
4
Nima uchun stol ustidagi ikki olma bir-birini tortishini sezmaymiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahor qachon boshlanadi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →