☰ Mundarija · Fizika

Butun olam tortishish qonuni

Darslar 26 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
26

Butun olam tortishish qonuni

Darslik: 97–99-betlar
MaqsadButun olam tortishish qonuni F = G·m₁m₂/r² ni va G ning qiymatini bilish.
Yangi so‘zlar
butun olam tortishish qonuni · law of universal gravitationgravitatsion doimiy G · gravitational constant Gtortishish kuchi · gravitational forcemassa markazi · centre of mass
Tushuntirish

Barcha jismlar bir-biriga tortishadi. Butun olam tortishish qonuni: ikki moddiy nuqta orasidagi tortishish kuchi ularning massalari ko‘paytmasiga to‘g‘ri proporsional va orasidagi masofa kvadratiga teskari proporsional: F = G·m₁m₂/r². Bunda G — gravitatsion doimiy, G = 6,67 · 10⁻¹¹ N·m²/kg²; uni birinchi bo‘lib Kavendish tajribada aniqlagan. Kuchlar jufti sifatida har bir jism ikkinchisini bir xil kuch bilan tortadi. Qonun moddiy nuqtalar va markazlari orasidagi masofa r bo‘lgan shar shaklidagi jismlar uchun to‘g‘ri. G juda kichik bo‘lgani uchun kundalik jismlar orasidagi tortishish sezilmaydi, faqat sayyora kabi katta massali jismlar tortishi sezilarli bo‘ladi. Masofa 2 marta ortsa, kuch 4 marta kamayadi.

Namunalar
m₁ = m₂ = 1000 kg, r = 1 m: F = 6,67 · 10⁻¹¹ · 10³ · 10³ : 1 = 6,67 · 10⁻⁵ N — juda kichik.
Masofa 3 marta ortsa, kuch 3² = 9 marta kamayadi.
Sinfda faoliyat

«Masofa o‘zgarsa»: jadval to‘ldiring — r = 1, 2, 3, 4 birlik uchun kuchning nisbiy qiymati 1; 1/4; 1/9; 1/16. Xavfsizlik: faqat hisob.

Mashq
1
Butun olam tortishish qonunini yozing.
2
Masofa 2 marta ortsa, tortishish kuchi qanday o‘zgaradi?
3
Ikkala massa 2 martadan oshsa (r o‘zgarmas), kuch necha marta oshadi?
4
Nima uchun stol ustidagi ikki olma bir-birini tortishini sezmaymiz?