Ishqalanish kuchi. Tinchlikdagi ishqalanish
Bir jism boshqa jism sirtida harakatlanishga urinsa yoki harakatlansa, tegib turgan sirtlar orasida harakatga to‘sqinlik qiluvchi ishqalanish kuchi paydo bo‘ladi. Sababi — sirtlarning g‘adir-budurligi va molekulalararo tortishish. Ishqalanish kuchi harakat yo‘nalishiga qarama-qarshi, sirtlarga urinma bo‘ylab yo‘nalgan. Tinchlikdagi ishqalanish jismni qo‘zg‘atishga urinishda paydo bo‘ladi: u tashqi kuchga son jihatdan teng, qarama-qarshi, shuning uchun jism qimirlamaydi. Tashqi kuch ortsa, tinchlikdagi ishqalanish ham ma’lum maksimal qiymatgacha ortadi; undan oshgach jism sirpana boshlaydi. Maksimal tinchlikdagi ishqalanish kuchi odatda sirpanishdagi ishqalanishdan bir oz katta.
f max = μ·m·g = 0,2·4·10 = 8 N
F − f = 12 N → a = (F − f)/m = 3 m/s²
Qishda qiya ko‘chada to‘xtatilgan mashina joyida turadi, chunki g‘ildirak bilan yo‘l orasida tinchlikdagi ishqalanish kuchi bor. Muz qoplagan qiyalikda esa maksimal tinchlik ishqalanishi juda kichik bo‘ladi va mashina sirpanib ketishi mumkin. Shuning uchun qiyalikka qum sepiladi yoki zanjir kiygiziladi.
Yo‘l muhandisi qoplama qo‘pol bo‘lishini ta’minlaydi, poyabzal loyihalovchisi tag naqshini tanlaydi, tog‘ qutqaruvchisi sirpanmaydigan asbob ishlatadi.
Og‘ir maktab sumkasini polda bitta barmoq bilan yengil itaring: avval u joyidan qo‘zg‘almaydi. Qancha ko‘proq itarsangiz, u qo‘zg‘alishini va qo‘zg‘algach yengillashishini seziring.
| Kuch | Quti |
|---|---|
| 40 N | qimirlamaydi |
| 60 N | siljiydi |
«Qimirlatib ko‘ring»: og‘ir bo‘lmagan kitobni stol ustida dinamometr bilan sekin torting; kitob qo‘zg‘alishi oldidan ko‘rsatgichga e’tibor bering (kattalar bilan). Xavfsizlik: stolni qimirlatmang, shishali narsa ishlatmang.