ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Ishqalanish kuchi

Darslar 32–33 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
32

Ishqalanish kuchi. Tinchlikdagi ishqalanish

Darslik: 115–117-betlar
MaqsadIshqalanish kuchi va tinchlikdagi ishqalanishni, uning maksimal qiymatini bilish.
Yangi so‘zlar
ishqalanish kuchi · friction forcetinchlikdagi ishqalanish · static frictiontegib turgan sirtlar · surfaces in contactg‘adir-budurlik · roughness
Tushuntirish

Bir jism boshqa jism sirtida harakatlanishga urinsa yoki harakatlansa, tegib turgan sirtlar orasida harakatga to‘sqinlik qiluvchi ishqalanish kuchi paydo bo‘ladi. Sababi — sirtlarning g‘adir-budurligi va molekulalararo tortishish. Ishqalanish kuchi harakat yo‘nalishiga qarama-qarshi, sirtlarga urinma bo‘ylab yo‘nalgan. Tinchlikdagi ishqalanish jismni qo‘zg‘atishga urinishda paydo bo‘ladi: u tashqi kuchga son jihatdan teng, qarama-qarshi, shuning uchun jism qimirlamaydi. Tashqi kuch ortsa, tinchlikdagi ishqalanish ham ma’lum maksimal qiymatgacha ortadi; undan oshgach jism sirpana boshlaydi. Maksimal tinchlikdagi ishqalanish kuchi odatda sirpanishdagi ishqalanishdan bir oz katta.

★Esda tuting
Tinchlikdagi ishqalanish tashqi kuchga son jihatdan teng va unga qarama-qarshi; maksimal qiymatdan oshgach jism sirpana boshlaydi.
4 kgF = 20 Nf = 8 N

f max = μ·m·g = 0,2·4·10 = 8 N

F − f = 12 N → a = (F − f)/m = 3 m/s²

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishda qiya ko‘chada to‘xtatilgan mashina joyida turadi, chunki g‘ildirak bilan yo‘l orasida tinchlikdagi ishqalanish kuchi bor. Muz qoplagan qiyalikda esa maksimal tinchlik ishqalanishi juda kichik bo‘ladi va mashina sirpanib ketishi mumkin. Shuning uchun qiyalikka qum sepiladi yoki zanjir kiygiziladi.

Kim ishlatadi

Yo‘l muhandisi qoplama qo‘pol bo‘lishini ta’minlaydi, poyabzal loyihalovchisi tag naqshini tanlaydi, tog‘ qutqaruvchisi sirpanmaydigan asbob ishlatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Og‘ir maktab sumkasini polda bitta barmoq bilan yengil itaring: avval u joyidan qo‘zg‘almaydi. Qancha ko‘proq itarsangiz, u qo‘zg‘alishini va qo‘zg‘algach yengillashishini seziring.

Namunalar
20 N20 N
Qutini 20 N kuch bilan itarsak ham qimirlamasa, tinchlikdagi ishqalanish 20 N ga teng.
KuchQuti
40 Nqimirlamaydi
60 Nsiljiydi
Maksimal tinchlikdagi ishqalanish 50 N bo‘lsa, 40 N kuchda quti qimirlamaydi, 60 N da esa siljiydi.
Sinfda faoliyat

«Qimirlatib ko‘ring»: og‘ir bo‘lmagan kitobni stol ustida dinamometr bilan sekin torting; kitob qo‘zg‘alishi oldidan ko‘rsatgichga e’tibor bering (kattalar bilan). Xavfsizlik: stolni qimirlatmang, shishali narsa ishlatmang.

Mashq
1
Ishqalanish kuchi nima uchun paydo bo‘ladi?
2
Quti 35 N kuch bilan itarilsa ham qimirlamayapti. Tinchlikdagi ishqalanish (N)?
3
Maksimal tinchlikdagi ishqalanish 80 N bo‘lsa, 90 N kuch ta’sirida quti nima qiladi?
4
Nima uchun yo‘ldagi tinchlikdagi ishqalanish yurish uchun kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKaptarlar kamayganmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →