ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tekis o‘zgaruvchan harakat tezligi

Darslar 10 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
10

Tekis o‘zgaruvchan harakat tezligi

Darslik: 40–43-betlar
Maqsadυ = υ₀ + at formulasini qo‘llash; tezlik grafigini so‘z bilan tasvirlash.
Yangi so‘zlar
tezlik formulasi · velocity formulaυ₀ · initial velocitytezlanish a · acceleration atezlik grafigi · velocity graph
Tushuntirish

Tezlanish formulasi a = (υ − υ₀)/t dan jismning t vaqtdan keyingi tezligi topiladi: υ = υ₀ + at. Agar jism tinch holatdan harakatni boshlasa (υ₀ = 0), formula soddalashadi: υ = at. Tezlanish tezlikka qarama-qarshi bo‘lsa, a manfiy olinadi: υ = υ₀ − |a|t. Tezlik–vaqt grafigi bu holda qiya to‘g‘ri chiziq: tezlanuvchan harakatda u yuqoriga ko‘tariladi, sekinlanuvchan harakatda pastga tushadi. Grafik qanchalik tik bo‘lsa, tezlanish shunchalik katta. Tezlik 0 ga yetgan paytda jism to‘xtaydi.

ƒFormula
υ = υ₀ + at
tinchlikdan: υ = at
v, m/s120t, ss, m700t, s

t = 5 s → v = 7 m/s · s = 22,5 m

v = v₀ + a·t · s = v₀·t + a·t²/2 · tekis tezlanuvchan harakat

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yugurishda startdan keyingi dastlabki soniyalarda yuguruvchi tezligi taxminan bir tekis oshib boradi. Murabbiy start tezlanishini bilsa, har bir soniyadagi tezlikni oldindan hisoblab, mashg‘ulot rejasini tuza oladi.

Kim ishlatadi

Avtomobil sinovchisi mashina noldan berilgan tezlikka necha sekundda yetishini tekshiradi, uchuvchi ko‘tarilish uchun kerakli tezlikka yetishni hisoblaydi, murabbiy yuguruvchi tezlanishini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Joyingizdan turib sekin boshlab, tobora tezroq yuring va har 3 soniyada necha qadam qo‘yganingizni sanang. Sonlar o‘sib borishini kuzating. Bo‘sh, tekis joyda mashq qiling.

Namunalar
t, sυ, m/s24684812160
Tinch turgan avtomobil a = 2 m/s² bilan 8 s harakat qilsa, υ = at = 2 · 8 = 16 m/s.
t, sυ, m/s24681048120
Velosiped υ₀ = 10 m/s dan a = −0,5 m/s² bilan sekinlashsa, 10 s dan keyin υ = 10 − 0,5 · 10 = 5 m/s.
Sinfda faoliyat

«Grafik o‘yini»: o‘qituvchi tezlik grafigini so‘z bilan tasvirlaydi («tinchlikdan boshlab har sekundda 2 m/s ga oshadi»), o‘quvchilar daftarda 0, 1, 2, 3 s uchun tezliklarni yozadi. Xavfsizlik: o‘tkir uchli asbob ishlatmang.

Mashq
1
Tezlik formulasini yozing (a o‘zgarmas).
2
Tinchlikdan a = 3 m/s² bilan 5 s harakatlangan jism tezligi (m/s)?
3
υ₀ = 20 m/s, a = −4 m/s². Necha sekundda jism to‘xtaydi?
4
Tezlik grafigi pastga tushayotgan qiya chiziq bo‘lsa, harakat qanday?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYomg‘ir chuvalchanglari qayerda?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →