10
Tekis o‘zgaruvchan harakat tezligi
Darslik: 40–43-betlar
Maqsadυ = υ₀ + at formulasini qo‘llash; tezlik grafigini so‘z bilan tasvirlash.
Yangi so‘zlar
tezlik formulasi · velocity formulaυ₀ · initial velocitytezlanish a · acceleration atezlik grafigi · velocity graph
Tushuntirish
Tezlanish formulasi a = (υ − υ₀)/t dan jismning t vaqtdan keyingi tezligi topiladi: υ = υ₀ + at. Agar jism tinch holatdan harakatni boshlasa (υ₀ = 0), formula soddalashadi: υ = at. Tezlanish tezlikka qarama-qarshi bo‘lsa, a manfiy olinadi: υ = υ₀ − |a|t. Tezlik–vaqt grafigi bu holda qiya to‘g‘ri chiziq: tezlanuvchan harakatda u yuqoriga ko‘tariladi, sekinlanuvchan harakatda pastga tushadi. Grafik qanchalik tik bo‘lsa, tezlanish shunchalik katta. Tezlik 0 ga yetgan paytda jism to‘xtaydi.
Namunalar
Tinch turgan avtomobil a = 2 m/s² bilan 8 s harakat qilsa, υ = at = 2 · 8 = 16 m/s.
Velosiped υ₀ = 10 m/s dan a = −0,5 m/s² bilan sekinlashsa, 10 s dan keyin υ = 10 − 0,5 · 10 = 5 m/s.
Sinfda faoliyat
«Grafik o‘yini»: o‘qituvchi tezlik grafigini so‘z bilan tasvirlaydi («tinchlikdan boshlab har sekundda 2 m/s ga oshadi»), o‘quvchilar daftarda 0, 1, 2, 3 s uchun tezliklarni yozadi. Xavfsizlik: o‘tkir uchli asbob ishlatmang.
Mashq
1
Tezlik formulasini yozing (a o‘zgarmas).
υ = υ₀ + at.
2
Tinchlikdan a = 3 m/s² bilan 5 s harakatlangan jism tezligi (m/s)?
15
3
υ₀ = 20 m/s, a = −4 m/s². Necha sekundda jism to‘xtaydi?
5
4
Tezlik grafigi pastga tushayotgan qiya chiziq bo‘lsa, harakat qanday?
Sekinlanuvchan: tezlik kamayadi, tezlanish tezlikka qarama-qarshi.