Darslar 3 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
3
Kinematikaning asosiy tushunchalari
Darslik: 14–17-betlar
MaqsadModdiy nuqta, trayektoriya, yo‘l va ko‘chish tushunchalarini farqlash.
Yangi so‘zlar
moddiy nuqta · material pointtrayektoriya · trajectoryyo‘l · path (distance)ko‘chish · displacement
Tushuntirish
Kinematika jismlar harakatini ularni harakatga keltiruvchi sabablarni o‘rganmasdan tavsiflaydi. Agar jismning o‘lchamlari u bosib o‘tgan masofaga nisbatan juda kichik bo‘lsa, uni moddiy nuqta deb olamiz. Jism harakat davomida chizgan chiziq trayektoriya deyiladi; u to‘g‘ri yoki egri bo‘lishi mumkin. Trayektoriya bo‘ylab o‘lchangan uzunlik yo‘l (s) deyiladi — u skalyar kattalik, birligi metr. Jismning boshlang‘ich vaziyatidan oxirgi vaziyatiga o‘tkazilgan yo‘nalishli kesma ko‘chish deyiladi — u vektor kattalik. Egri yo‘lda yo‘l ko‘chish modulidan katta bo‘ladi, to‘g‘ri chiziq bo‘ylab bir tomonga harakatda esa ikkalasining qiymati teng.
Namunalar
Bola uydan 400 m sharqqa yurib do‘konga bordi, so‘ng xuddi shu yo‘ldan uyga qaytdi. Yo‘l s = 400 + 400 = 800 m, ko‘chish esa nolga teng (boshlang‘ich va oxirgi vaziyat bir xil).
Velosipedchi 3 km to‘g‘ri sharqqa, so‘ng 4 km to‘g‘ri shimolga yurdi. Yo‘l s = 3 + 4 = 7 km, ko‘chish moduli esa masshtabli chizmada (1 sm = 1 km) start va finishni tutashtiruvchi kesmani o‘lchasak, 5 km chiqadi.
Sinfda faoliyat
«Yo‘l va ko‘chish»: o‘quvchi sinfda bir nuqtadan boshlab 4 qadam oldinga, 2 qadam orqaga yuradi; sinf yo‘l va ko‘chishni hisoblaydi. Xavfsizlik: yo‘lni oldindan bo‘shating.
Mashq
1
Trayektoriya nima?
Jism harakat davomida chizgan (o‘tgan) chiziq.
2
Jism 6 m o‘ngga, keyin 6 m chapga yurdi. Yo‘l va ko‘chish moduli qancha?
Yo‘l 12 m, ko‘chish moduli 0 m.
3
Yo‘l skalyarmi yoki vektormi? Ko‘chish-chi?
Yo‘l — skalyar, ko‘chish — vektor.
4
Nima uchun egri yo‘lda yo‘l ko‘chish modulidan katta bo‘ladi?
Chunki ko‘chish ikki nuqta orasidagi eng qisqa to‘g‘ri kesma, yo‘l esa egri chiziq bo‘ylab o‘lchanadi.