ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Kinematikaning asosiy tushunchalari

Darslar 3 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
3

Kinematikaning asosiy tushunchalari

Darslik: 14–17-betlar
MaqsadModdiy nuqta, trayektoriya, yo‘l va ko‘chish tushunchalarini farqlash.
Yangi so‘zlar
moddiy nuqta · material pointtrayektoriya · trajectoryyo‘l · path (distance)ko‘chish · displacement
Tushuntirish

Kinematika jismlar harakatini ularni harakatga keltiruvchi sabablarni o‘rganmasdan tavsiflaydi. Agar jismning o‘lchamlari u bosib o‘tgan masofaga nisbatan juda kichik bo‘lsa, uni moddiy nuqta deb olamiz. Jism harakat davomida chizgan chiziq trayektoriya deyiladi; u to‘g‘ri yoki egri bo‘lishi mumkin. Trayektoriya bo‘ylab o‘lchangan uzunlik yo‘l (s) deyiladi — u skalyar kattalik, birligi metr. Jismning boshlang‘ich vaziyatidan oxirgi vaziyatiga o‘tkazilgan yo‘nalishli kesma ko‘chish deyiladi — u vektor kattalik. Egri yo‘lda yo‘l ko‘chish modulidan katta bo‘ladi, to‘g‘ri chiziq bo‘ylab bir tomonga harakatda esa ikkalasining qiymati teng.

★Esda tuting
Yo‘l — skalyar (trayektoriya uzunligi); ko‘chish — vektor (boshlang‘ich nuqtadan oxirgisigacha yo‘nalgan kesma).
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalladagi ikki do‘st maktabga borishning ikki yo‘lini taqqoslaydi: biri to‘g‘ri ko‘cha bo‘ylab, ikkinchisi parkni aylanib boradi. Ikkalasi bir joyga yetadi, ya’ni ko‘chishi bir xil, lekin aylanib borgan do‘stning yo‘li uzunroq bo‘ladi. Xarita ham ikki ma’lumotni alohida ko‘rsatadi: yo‘l uzunligi va to‘g‘ri chiziqdagi uzoqlik.

Kim ishlatadi

Haydovchi yo‘l uzunligiga qarab yonilg‘i sarfini rejalaydi, uchuvchi esa ikki shahar orasidagi to‘g‘ri chiziqli ko‘chishni hisoblab yo‘nalish tanlaydi. Sport murabbiyi yugurish masofasini sanaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda xonaning bir burchagidan qarama-qarshi burchagiga avval devor bo‘ylab, keyin to‘g‘ri yuring. Qadamlaringizni sanab, qaysi birida yo‘l uzunroq ekanini taqqoslang.

Namunalar
uydo‘kon400 m400 m
Bola uydan 400 m sharqqa yurib do‘konga bordi, so‘ng xuddi shu yo‘ldan uyga qaytdi. Yo‘l s = 400 + 400 = 800 m, ko‘chish esa nolga teng (boshlang‘ich va oxirgi vaziyat bir xil).
5 km3 km4 kmstartfinish
Velosipedchi 3 km to‘g‘ri sharqqa, so‘ng 4 km to‘g‘ri shimolga yurdi. Yo‘l s = 3 + 4 = 7 km, ko‘chish moduli esa masshtabli chizmada (1 sm = 1 km) start va finishni tutashtiruvchi kesmani o‘lchasak, 5 km chiqadi.
Sinfda faoliyat

«Yo‘l va ko‘chish»: o‘quvchi sinfda bir nuqtadan boshlab 4 qadam oldinga, 2 qadam orqaga yuradi; sinf yo‘l va ko‘chishni hisoblaydi. Xavfsizlik: yo‘lni oldindan bo‘shating.

Mashq
1
Trayektoriya nima?
2
Jism 6 m o‘ngga, keyin 6 m chapga yurdi. Yo‘l va ko‘chish moduli qancha?
3
Yo‘l skalyarmi yoki vektormi? Ko‘chish-chi?
4
Nima uchun egri yo‘lda yo‘l ko‘chish modulidan katta bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKo‘lmak suvidagi mitti hayvonlar izidanHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →