ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Mexanik harakat. Fazo va vaqt

Darslar 1–2 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
1

Jismlarning harakati

Darslik: 8–10-betlar
MaqsadMexanik harakat va harakatning nisbiyligini tushunish; sanoq jismi nima ekanini bilish.
Yangi so‘zlar
mexanik harakat · mechanical motionharakatning nisbiyligi · relativity of motionsanoq jismi · reference bodykuzatuvchi · observer
Tushuntirish

Jismning boshqa jismlarga nisbatan fazodagi vaziyati vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mexanik harakat deyiladi. Biz harakatni doim biror jismga nisbatan kuzatamiz: avtomobil daraxtlarga nisbatan, qayiq qirg‘oqqa nisbatan harakatlanadi. Shu sababli tinch turish ham, harakatlanish ham nisbiydir. Masalan, velosipedchining orqa savatidagi kitob velosipedga nisbatan tinch, yo‘l chetidagi ustunga nisbatan esa harakatda bo‘ladi. Harakat qaysi jismga nisbatan qaralayotgan bo‘lsa, o‘sha jism sanoq jismi deyiladi. Boshqa jism bo‘lmasa, yakka jismning harakati haqida gapirib bo‘lmaydi.

★Esda tuting
Tinch turish ham, harakat ham nisbiy: u qaysi sanoq jismiga nisbatan qaralayotganiga bog‘liq.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tinch oqshom yoyilgan skameykada yotgan bola bulutlarga qaraydi: oy yupqa bulutlar orasidan yugurib ketayotgandek ko‘rinadi. Aslida bulutlar siljiydi, bola esa oyni bulutlarga nisbatan kuzatyapti.

Kim ishlatadi

Uchuvchi va dispetcher samolyot harakatini yerga nisbatan hisoblaydi, astronom sayyoralar yo‘lini Quyoshga nisbatan tasvirlaydi, kinooperator kamerani qaysi jismga nisbatan siljitishni tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyingiz derazasidan sekin suzayotgan bulut yoki uchayotgan qushga qarang va uni tom qirrasiga nisbatan kuzating. Quyoshga qaramang. Keyin «u nimaga nisbatan harakatlanyapti?» deb ayting.

Namunalar
Sanoq jismiYo‘lovchi
vagontinch
platformadagi odamharakatda
Poyezd ichida o‘tirgan yo‘lovchi vagonga nisbatan tinch, platformada turgan odamga nisbatan esa harakatda.
Eskalatorda qimirlamay turgan bola eskalatorga nisbatan tinch, pastki qavat polga nisbatan esa yuqoriga ko‘tarilmoqda.
Sinfda faoliyat

«Sanoq jismini toping»: o‘qituvchi bir holatni aytadi (masalan, «bolalar sinfda o‘tiribdi»), o‘quvchilar qaysi jismga nisbatan tinch va qaysi jismga nisbatan harakatda ekanini aytadi. Xavfsizlik: transportni faqat yo‘l chetidagi trotuardan kuzating.

Mashq
1
Mexanik harakat deb nimaga aytiladi?
2
Sanoq jismi deb qanday jismga aytiladi?
3
Uchib ketayotgan samolyotdagi yo‘lovchi qaysi jismga nisbatan tinch, qaysi jismga nisbatan harakatda?
4
Nima uchun «tinch turish nisbiy» deymiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEkspeditsiya klubining birinchi chiqishiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →