Jismlarning harakati
Jismning boshqa jismlarga nisbatan fazodagi vaziyati vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mexanik harakat deyiladi. Biz harakatni doim biror jismga nisbatan kuzatamiz: avtomobil daraxtlarga nisbatan, qayiq qirg‘oqqa nisbatan harakatlanadi. Shu sababli tinch turish ham, harakatlanish ham nisbiydir. Masalan, velosipedchining orqa savatidagi kitob velosipedga nisbatan tinch, yo‘l chetidagi ustunga nisbatan esa harakatda bo‘ladi. Harakat qaysi jismga nisbatan qaralayotgan bo‘lsa, o‘sha jism sanoq jismi deyiladi. Boshqa jism bo‘lmasa, yakka jismning harakati haqida gapirib bo‘lmaydi.
Tinch oqshom yoyilgan skameykada yotgan bola bulutlarga qaraydi: oy yupqa bulutlar orasidan yugurib ketayotgandek ko‘rinadi. Aslida bulutlar siljiydi, bola esa oyni bulutlarga nisbatan kuzatyapti.
Uchuvchi va dispetcher samolyot harakatini yerga nisbatan hisoblaydi, astronom sayyoralar yo‘lini Quyoshga nisbatan tasvirlaydi, kinooperator kamerani qaysi jismga nisbatan siljitishni tanlaydi.
Uyingiz derazasidan sekin suzayotgan bulut yoki uchayotgan qushga qarang va uni tom qirrasiga nisbatan kuzating. Quyoshga qaramang. Keyin «u nimaga nisbatan harakatlanyapti?» deb ayting.
| Sanoq jismi | Yo‘lovchi |
|---|---|
| vagon | tinch |
| platformadagi odam | harakatda |
«Sanoq jismini toping»: o‘qituvchi bir holatni aytadi (masalan, «bolalar sinfda o‘tiribdi»), o‘quvchilar qaysi jismga nisbatan tinch va qaysi jismga nisbatan harakatda ekanini aytadi. Xavfsizlik: transportni faqat yo‘l chetidagi trotuardan kuzating.