Darslar 1–2 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
1
Jismlarning harakati
Darslik: 8–10-betlar
MaqsadMexanik harakat va harakatning nisbiyligini tushunish; sanoq jismi nima ekanini bilish.
Yangi so‘zlar
mexanik harakat · mechanical motionharakatning nisbiyligi · relativity of motionsanoq jismi · reference bodykuzatuvchi · observer
Tushuntirish
Jismning boshqa jismlarga nisbatan fazodagi vaziyati vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mexanik harakat deyiladi. Biz harakatni doim biror jismga nisbatan kuzatamiz: avtomobil daraxtlarga nisbatan, qayiq qirg‘oqqa nisbatan harakatlanadi. Shu sababli tinch turish ham, harakatlanish ham nisbiydir. Masalan, velosipedchining orqa savatidagi kitob velosipedga nisbatan tinch, yo‘l chetidagi ustunga nisbatan esa harakatda bo‘ladi. Harakat qaysi jismga nisbatan qaralayotgan bo‘lsa, o‘sha jism sanoq jismi deyiladi. Boshqa jism bo‘lmasa, yakka jismning harakati haqida gapirib bo‘lmaydi.
Namunalar
Poyezd ichida o‘tirgan yo‘lovchi vagonga nisbatan tinch, platformada turgan odamga nisbatan esa harakatda.
Eskalatorda qimirlamay turgan bola eskalatorga nisbatan tinch, pastki qavat polga nisbatan esa yuqoriga ko‘tarilmoqda.
Sinfda faoliyat
«Sanoq jismini toping»: o‘qituvchi bir holatni aytadi (masalan, «bolalar sinfda o‘tiribdi»), o‘quvchilar qaysi jismga nisbatan tinch va qaysi jismga nisbatan harakatda ekanini aytadi. Xavfsizlik: transportni faqat yo‘l chetidagi trotuardan kuzating.
Mashq
1
Mexanik harakat deb nimaga aytiladi?
Jismning boshqa jismlarga nisbatan fazodagi vaziyati vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi.
2
Sanoq jismi deb qanday jismga aytiladi?
Harakat qaysi jismga nisbatan qaralayotgan bo‘lsa, o‘sha jism.
3
Uchib ketayotgan samolyotdagi yo‘lovchi qaysi jismga nisbatan tinch, qaysi jismga nisbatan harakatda?
Samolyot o‘rindig‘iga nisbatan tinch, yerdagi uylarga nisbatan harakatda.
4
Nima uchun «tinch turish nisbiy» deymiz?
Bir jism bir sanoq jismiga nisbatan tinch, boshqasiga nisbatan harakatda bo‘lishi mumkin; masalan, Yerdagi uy Yerga nisbatan tinch, Quyoshga nisbatan harakatda.