ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tezlanish

Darslar 9 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
9

Tekis o‘zgaruvchan harakatda tezlanish

Darslik: 37–39-betlar
MaqsadTezlanish tushunchasini, a = (υ − υ₀)/t formulasini va birligini bilish; tezlanuvchan va sekinlanuvchan harakatni farqlash.
Yangi so‘zlar
tekis o‘zgaruvchan harakat · uniformly variable motiontezlanish · accelerationm/s² · metre per second squaredboshlang‘ich tezlik υ₀ · initial velocity υ₀
Tushuntirish

Tezligi har qanday teng vaqt oraliqlarida bir xil miqdorga o‘zgaradigan harakat tekis o‘zgaruvchan harakat deyiladi. Tezlikning o‘zgarish tezligini tavsiflovchi kattalik tezlanish deyiladi: tezlik o‘zgarishining shu o‘zgarish ro‘y bergan vaqtga nisbati, a = (υ − υ₀)/t. Bunda υ₀ — boshlang‘ich, υ — oxirgi tezlik. XBSda tezlanish birligi — m/s². Masalan, a = 2 m/s² degani, tezlik har sekundda 2 m/s ga o‘zgaradi. Tezlanish vektor kattalik: agar u tezlik bilan bir tomonga yo‘nalgan bo‘lsa, jism tezlashadi; qarama-qarshi bo‘lsa, sekinlashadi (tezlanish formulada manfiy chiqadi).

ƒFormula
a = (υ − υ₀)/t
birligi m/s²
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Liftda yuqoriga chiqayotganda birinchi soniyada o‘zingizni biroz og‘irroq, to‘xtash oldidan esa yengilroq his qilasiz. O‘rtadagi tekis harakatda hech narsa sezilmaydi, chunki tezlanish nolga teng. His qilinadigan narsa tezlikning o‘zi emas, uning o‘zgarishidir.

Kim ishlatadi

Lift muhandisi silliq boshlanish va to‘xtashni sozlaydi, poyga mexanigi mashinaning tezlanishini o‘lchaydi, attraksion loyihalovchisi o‘quvchi uchun xavfsiz tezlanishni tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar bilan avtobus yoki liftda ketayotib, o‘zingizni orqaga yoki oldinga tortilgandek his qilgan paytni sezing va transport shu payt tezlashayotgani yoki sekinlashayotganini ayting.

Namunalar
t, sυ, m/s1234551015200
Avtomobil 5 s da tezligini 0 dan 20 m/s gacha oshirdi: a = (20 − 0) : 5 = 4 m/s².
t, sυ, m/s1234246810120
Velosipedchi 4 s da tezligini 10 m/s dan 6 m/s gacha kamaytirdi: a = (6 − 10) : 4 = −1 m/s²; minus ishora sekinlashishni bildiradi.
Sinfda faoliyat

«Tezlashamizmi?»: o‘qituvchi bir nechta holatni aytadi (start olayotgan poyezd, tormozlayotgan velosiped); o‘quvchilar tezlanish tezlikka nisbatan qaysi tomonga yo‘nalganini aytadi. Xavfsizlik: tajribani faqat tasavvurda, xonada yugurmasdan o‘tkazing.

Mashq
1
Tezlanish nima va uning formulasi qanday?
2
Jism 4 s da tezligini 2 m/s dan 14 m/s gacha oshirdi. Tezlanish (m/s²)?
3
a = 3 m/s² nimani bildiradi?
4
Nima uchun tormozlanayotgan avtomobilning tezlanishi manfiy chiqadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYomg‘ir chuvalchanglari qayerda?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →