☰ Mundarija · Fizika

Tezlanish

Darslar 9 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
9

Tekis o‘zgaruvchan harakatda tezlanish

Darslik: 37–39-betlar
MaqsadTezlanish tushunchasini, a = (υ − υ₀)/t formulasini va birligini bilish; tezlanuvchan va sekinlanuvchan harakatni farqlash.
Yangi so‘zlar
tekis o‘zgaruvchan harakat · uniformly variable motiontezlanish · accelerationm/s² · metre per second squaredboshlang‘ich tezlik υ₀ · initial velocity υ₀
Tushuntirish

Tezligi har qanday teng vaqt oraliqlarida bir xil miqdorga o‘zgaradigan harakat tekis o‘zgaruvchan harakat deyiladi. Tezlikning o‘zgarish tezligini tavsiflovchi kattalik tezlanish deyiladi: tezlik o‘zgarishining shu o‘zgarish ro‘y bergan vaqtga nisbati, a = (υ − υ₀)/t. Bunda υ₀ — boshlang‘ich, υ — oxirgi tezlik. XBSda tezlanish birligi — m/s². Masalan, a = 2 m/s² degani, tezlik har sekundda 2 m/s ga o‘zgaradi. Tezlanish vektor kattalik: agar u tezlik bilan bir tomonga yo‘nalgan bo‘lsa, jism tezlashadi; qarama-qarshi bo‘lsa, sekinlashadi (tezlanish formulada manfiy chiqadi).

Namunalar
Avtomobil 5 s da tezligini 0 dan 20 m/s gacha oshirdi: a = (20 − 0) : 5 = 4 m/s².
Velosipedchi 4 s da tezligini 10 m/s dan 6 m/s gacha kamaytirdi: a = (6 − 10) : 4 = −1 m/s²; minus ishora sekinlashishni bildiradi.
Sinfda faoliyat

«Tezlashamizmi?»: o‘qituvchi bir nechta holatni aytadi (start olayotgan poyezd, tormozlayotgan velosiped); o‘quvchilar tezlanish tezlikka nisbatan qaysi tomonga yo‘nalganini aytadi. Xavfsizlik: tajribani faqat tasavvurda, xonada yugurmasdan o‘tkazing.

Mashq
1
Tezlanish nima va uning formulasi qanday?
2
Jism 4 s da tezligini 2 m/s dan 14 m/s gacha oshirdi. Tezlanish (m/s²)?
3
a = 3 m/s² nimani bildiradi?
4
Nima uchun tormozlanayotgan avtomobilning tezlanishi manfiy chiqadi?