ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Impulsning saqlanish qonuni. Reaktiv harakat

Darslar 37–38 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
37

Impulsning saqlanish qonuni

Darslik: 135–139-betlar
MaqsadImpulsning saqlanish qonunini aytish va to‘qnashuv hamda itarilish masalalarida qo‘llash.
Yangi so‘zlar
yopiq sistema · closed systemimpulsning saqlanishi · conservation of momentumnoelastik urilish · inelastic collisionorqaga tepish · recoil
Tushuntirish

Faqat o‘zaro ta’sirlashuvchi jismlardan iborat, tashqi kuchlar ta’sir qilmaydigan (yoki ular muvozanatlashgan) sistema yopiq sistema deyiladi. Impulsning saqlanish qonuni: yopiq sistemadagi jismlarning umumiy impulsi o‘zaro ta’sirlashuvdan oldin va keyin o‘zgarmaydi: m₁υ₁ + m₂υ₂ = m₁υ₁′ + m₂υ₂′. Bu qonun Nyutonning ikkinchi va uchinchi qonunlaridan kelib chiqadi: har bir jism impulsi qanchaga ortsa, boshqasiniki shuncha kamayadi. Noelastik urilishda jismlar birga harakatlanadi: m₁υ₁ + m₂υ₂ = (m₁ + m₂)υ. Itarilishda (otishda) impulslar yig‘indisi nol bo‘lib qoladi, shuning uchun qurol o‘qqa qarama-qarshi tomonga tepadi. Impuls vektor bo‘lgani uchun yo‘nalishni (ishorani) hisobga olish kerak.

ƒFormula
m₁υ₁ + m₂υ₂ = m₁υ₁′ + m₂υ₂′
yopiq sistemada impuls saqlanadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ikkita bir xil shisha sharchadan biri tinch turgan ikkinchisiga to‘g‘ri urilsa, birinchisi deyarli to‘xtaydi, ikkinchisi esa deyarli butun tezlikni olib dumalab ketadi. Massalari bir xil bo‘lgani uchun tezlik o‘tadi. To‘qnashuv davomida umumiy impuls o‘zgarmaydi.

Kim ishlatadi

Avtohalokatni tekshiruvchi mutaxassis to‘qnashuvdan oldingi tezlikni tiklaydi, temir yo‘lchi vagonlarni ulashda tezlikni nazorat qiladi, biliard murabbiyi zarbalarni o‘rgatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Stol ustida bir nechta bir xil tangani bir qatorga qo‘ying va chetidagisiga boshqa tangani yengil surib uring. Qaysi tanga uchib ketishini kuzating.

Namunalar
Holatm, kgυ, m/s
oldin: 1-jism23
oldin: 2-jism10
keyin: birga32
2 kg aravacha 3 m/s bilan tinch turgan 1 kg aravachaga urilib, yopishib ketdi: υ = (2 · 3 + 0) : (2 + 1) = 2 m/s.
4 kg miltiq 0,01 kg o‘qni 400 m/s bilan otdi: 0 = 0,01 · 400 + 4 · υ, υ = −1 m/s (1 m/s tezlik bilan orqaga tepadi).
Sinfda faoliyat

«Aravachalar»: ikkita oyinchoq aravachani yumshoq to‘siq bilan urishtiring (kichik tezlikda) va urilishdan keyingi harakatni muhokama qiling. Xavfsizlik: faqat yengil o‘yinchoqlar, qo‘l tegishidan saqlaning.

Mashq
1
Impulsning saqlanish qonunini ayting.
2
3 kg jism 4 m/s bilan tinch turgan 1 kg jismga urilib yopishdi. Umumiy tezlik (m/s)?
3
Rolikli konkida tinch turgan 40 kg bola 0,4 kg to‘pni 10 m/s bilan oldinga tashladi. Bola qanday tezlik bilan orqaga suriladi (m/s)?
4
Nima uchun qayiqdan sohilga sakraganda qayiq orqaga suriladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKosmonavtika kuni: adolatli poygaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →