☰ Mundarija · Fizika

Impulsning saqlanish qonuni. Reaktiv harakat

Darslar 37–38 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
37

Impulsning saqlanish qonuni

Darslik: 135–139-betlar
MaqsadImpulsning saqlanish qonunini aytish va to‘qnashuv hamda itarilish masalalarida qo‘llash.
Yangi so‘zlar
yopiq sistema · closed systemimpulsning saqlanishi · conservation of momentumnoelastik urilish · inelastic collisionorqaga tepish · recoil
Tushuntirish

Faqat o‘zaro ta’sirlashuvchi jismlardan iborat, tashqi kuchlar ta’sir qilmaydigan (yoki ular muvozanatlashgan) sistema yopiq sistema deyiladi. Impulsning saqlanish qonuni: yopiq sistemadagi jismlarning umumiy impulsi o‘zaro ta’sirlashuvdan oldin va keyin o‘zgarmaydi: m₁υ₁ + m₂υ₂ = m₁υ₁′ + m₂υ₂′. Bu qonun Nyutonning ikkinchi va uchinchi qonunlaridan kelib chiqadi: har bir jism impulsi qanchaga ortsa, boshqasiniki shuncha kamayadi. Noelastik urilishda jismlar birga harakatlanadi: m₁υ₁ + m₂υ₂ = (m₁ + m₂)υ. Itarilishda (otishda) impulslar yig‘indisi nol bo‘lib qoladi, shuning uchun qurol o‘qqa qarama-qarshi tomonga tepadi. Impuls vektor bo‘lgani uchun yo‘nalishni (ishorani) hisobga olish kerak.

Namunalar
2 kg aravacha 3 m/s bilan tinch turgan 1 kg aravachaga urilib, yopishib ketdi: υ = (2 · 3 + 0) : (2 + 1) = 2 m/s.
4 kg miltiq 0,01 kg o‘qni 400 m/s bilan otdi: 0 = 0,01 · 400 + 4 · υ, υ = −1 m/s (1 m/s tezlik bilan orqaga tepadi).
Sinfda faoliyat

«Aravachalar»: ikkita oyinchoq aravachani yumshoq to‘siq bilan urishtiring (kichik tezlikda) va urilishdan keyingi harakatni muhokama qiling. Xavfsizlik: faqat yengil o‘yinchoqlar, qo‘l tegishidan saqlaning.

Mashq
1
Impulsning saqlanish qonunini ayting.
2
3 kg jism 4 m/s bilan tinch turgan 1 kg jismga urilib yopishdi. Umumiy tezlik (m/s)?
3
Rolikli konkida tinch turgan 40 kg bola 0,4 kg to‘pni 10 m/s bilan oldinga tashladi. Bola qanday tezlik bilan orqaga suriladi (m/s)?
4
Nima uchun qayiqdan sohilga sakraganda qayiq orqaga suriladi?