ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tekis harakat grafigi. Notekis harakat

Darslar 7–8 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
7

To‘g‘ri chiziqli tekis harakatning grafik tasviri

Darslik: 32–33-betlar
MaqsadTekis harakatning yo‘l–vaqt va tezlik–vaqt grafiklarini tushunish va o‘qish.
Yangi so‘zlar
grafik · graphyo‘l grafigi · distance–time graphtezlik grafigi · velocity–time graphkoordinata o‘qlari · coordinate axes
Tushuntirish

Grafikda gorizontal o‘qqa vaqt t, vertikal o‘qqa yo‘l s (yoki tezlik υ) qo‘yiladi. Tekis harakatda s = υt bo‘lgani uchun yo‘l grafigi koordinata boshidan chiqqan qiya to‘g‘ri chiziq bo‘ladi: chiziq qanchalik tik bo‘lsa, tezlik shunchalik katta. Tezlik grafigi esa vaqt o‘qiga parallel gorizontal to‘g‘ri chiziq, chunki tezlik o‘zgarmaydi. Tezlik grafigi ostidagi to‘g‘ri to‘rtburchakning yuzi υ · t ga, ya’ni bosib o‘tilgan yo‘lga teng. Grafikdan istalgan paytdagi yo‘lni topish uchun shu vaqtdan yuqoriga chiziqqa qadar ko‘tarilib, so‘ng yo‘l o‘qiga o‘tamiz. Agar koordinata–vaqt (x–t) grafigi koordinata boshidan emas, x o‘qidagi biror nuqtadan boshlansa, jism harakat boshida sanoq boshidan uzoqda bo‘lgan.

t, ss, m246612180
v, m/s30t, ss, m300t, s

t = 5 s → v = 3 m/s · s = 15 m

v = v₀ + a·t · s = v₀·t + a·t²/2 · tekis harakat

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘qituvchi doskada o‘quvchining maktabgacha yurgan yo‘lini vaqtga qarab chizadi. O‘quvchi bir tekis yursa chiziq qiyalab to‘g‘ri ketadi, chorrahada kutib turganda esa chiziq yotiq bo‘lib qoladi. Grafikka qarab har kim o‘quvchi qachon yurgani va qachon turganini ko‘radi.

Kim ishlatadi

Transport dispetcheri jadvallarni grafik bilan tekshiradi, olim tajriba natijalarini grafikda ko‘radi, sport murabbiyi yuguruvchining tezligini chiziqning qiyaligidan baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Daftaringizda o‘ylab topilgan sayr grafigini chizing: yurish, to‘xtash, tezroq yurish. Keyin boshqa odamdan grafikka qarab nima bo‘lganini aytib berishini so‘rang.

Namunalar
Jism 2 s da 6 m, 4 s da 12 m, 6 s da 18 m yursa, yo‘l grafigi koordinata boshidan o‘tuvchi to‘g‘ri chiziq; tezlik υ = 6 : 2 = 3 m/s.
t, sυ, m/s1234562460S
Tezlik grafigi 4 m/s balandlikda gorizontal chiziq bo‘lsa, 5 s da yo‘l grafik ostidagi to‘rtburchak yuzi: 4 · 5 = 20 m.
Sinfda faoliyat

«Grafikni so‘zlar bilan ayt»: o‘qituvchi doskada ikki qiya chiziq chizadi (biri tikroq); o‘quvchilar qaysi jism tezroq ekanini va nima uchun ekanini tushuntiradi. Xavfsizlik: chizish uchun faqat bo‘r yoki marker ishlating.

Mashq
1
Tekis harakatda yo‘l–vaqt grafigi qanday ko‘rinishda bo‘ladi?
2
Tezlik–vaqt grafigi qanday ko‘rinishda bo‘ladi?
3
Tezlik 3 m/s bo‘lib, 8 s davom etdi. Tezlik grafigi ostidagi yuz va yo‘l necha metr?
4
Nima uchun tezroq harakatlanayotgan jismning yo‘l grafigi tikroq bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTosh qatlamlarini o‘qishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →