☰ Mundarija · Fizika

Tekis harakat grafigi. Notekis harakat

Darslar 7–8 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
7

To‘g‘ri chiziqli tekis harakatning grafik tasviri

Darslik: 32–33-betlar
MaqsadTekis harakatning yo‘l–vaqt va tezlik–vaqt grafiklarini tushunish va o‘qish.
Yangi so‘zlar
grafik · graphyo‘l grafigi · distance–time graphtezlik grafigi · velocity–time graphkoordinata o‘qlari · coordinate axes
Tushuntirish

Grafikda gorizontal o‘qqa vaqt t, vertikal o‘qqa yo‘l s (yoki tezlik υ) qo‘yiladi. Tekis harakatda s = υt bo‘lgani uchun yo‘l grafigi koordinata boshidan chiqqan qiya to‘g‘ri chiziq bo‘ladi: chiziq qanchalik tik bo‘lsa, tezlik shunchalik katta. Tezlik grafigi esa vaqt o‘qiga parallel gorizontal to‘g‘ri chiziq, chunki tezlik o‘zgarmaydi. Tezlik grafigi ostidagi to‘g‘ri to‘rtburchakning yuzi υ · t ga, ya’ni bosib o‘tilgan yo‘lga teng. Grafikdan istalgan paytdagi yo‘lni topish uchun shu vaqtdan yuqoriga chiziqqa qadar ko‘tarilib, so‘ng yo‘l o‘qiga o‘tamiz. Agar koordinata–vaqt (x–t) grafigi koordinata boshidan emas, x o‘qidagi biror nuqtadan boshlansa, jism harakat boshida sanoq boshidan uzoqda bo‘lgan.

Namunalar
Jism 2 s da 6 m, 4 s da 12 m, 6 s da 18 m yursa, yo‘l grafigi koordinata boshidan o‘tuvchi to‘g‘ri chiziq; tezlik υ = 6 : 2 = 3 m/s.
Tezlik grafigi 4 m/s balandlikda gorizontal chiziq bo‘lsa, 5 s da yo‘l grafik ostidagi to‘rtburchak yuzi: 4 · 5 = 20 m.
Sinfda faoliyat

«Grafikni so‘zlar bilan ayt»: o‘qituvchi doskada ikki qiya chiziq chizadi (biri tikroq); o‘quvchilar qaysi jism tezroq ekanini va nima uchun ekanini tushuntiradi. Xavfsizlik: chizish uchun faqat bo‘r yoki marker ishlating.

Mashq
1
Tekis harakatda yo‘l–vaqt grafigi qanday ko‘rinishda bo‘ladi?
2
Tezlik–vaqt grafigi qanday ko‘rinishda bo‘ladi?
3
Tezlik 3 m/s bo‘lib, 8 s davom etdi. Tezlik grafigi ostidagi yuz va yo‘l necha metr?
4
Nima uchun tezroq harakatlanayotgan jismning yo‘l grafigi tikroq bo‘ladi?