ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Yerning sun’iy yo‘ldoshlari

Darslar 31 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
31

Yerning sun’iy yo‘ldoshlari

Darslik: 112–114-betlar
MaqsadBirinchi kosmik tezlik (υ₁² = gR) ni, sun’iy yo‘ldosh va kosmonavtika tarixidagi asosiy sanalarni bilish.
Yangi so‘zlar
sun’iy yo‘ldosh · artificial satellitebirinchi kosmik tezlik · first cosmic speedorbita · orbitkosmonavt · cosmonaut
Tushuntirish

Yerga yetib kelmaydigan qilib gorizontal otilgan jism Yer atrofida aylana bo‘ylab harakatlanishi mumkin. Buning uchun yer sirti yaqinida zarur tezlik birinchi kosmik tezlik deyiladi: tortishish kuchi markazga intilma kuch vazifasini bajaradi, mg = mυ²/R, bundan υ₁² = gR va υ₁ ≈ 7,9 km/s. Kattaroq balandlikda (masalan, 300 km) bu tezlik biroz kam, taxminan 7,7 km/s. Inson tomonidan Yer atrofi orbitasiga chiqarilgan jism sun’iy yo‘ldosh deyiladi; havo qarshiligi ta’sir qilmasligi uchun u bir necha yuz km balandlikda uchadi. Tezlik 11,2 km/s ga yetsa (ikkinchi kosmik tezlik), jism Yerdan uzoqlashadi; 16,7 km/s (uchinchi kosmik tezlik) da esa Quyosh sistemasini tark etadi. Birinchi sun’iy yo‘ldosh 1957-yil 4-oktabrda uchirilgan, 1961-yil 12-aprelda Yuriy Gagarin birinchi inson sifatida kosmosga uchgan.

υ₁FYeryo‘ldosh
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tuman agronomi dalalarning sun’iy yo‘ldosh suratlariga qarab, qaysi dalalar qurib borayotganini aniqlaydi. Sun’iy yo‘ldosh Yer atrofida katta tezlikda aylanadi va tushib ketmaydi, chunki Yerning tortishi uning yo‘lini Yer atrofida egri chiziqqa aylantirib turadi. Har aylanishda u yerning yangi tasmasini suratga oladi.

Kim ishlatadi

Kema yoki samolyot navigatori yo‘ldosh signallaridan o‘rnini aniqlaydi, qutqaruvchilar suv bosgan joylarni kosmosdan olingan suratlar orqali o‘rganadi, xaritachi xaritalarni yo‘ldosh suratlari bo‘yicha yangilaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Daftaringizga Yerni aylana va ustiga baland minorani chizing. Sekin, tezroq va shunday tez otilgan to‘pning yo‘lini chizingki, u yerga tushmay, Yer atrofida aylansin.

Namunalar
ƒFormula
υ₁² = gR
υ₁ ≈ 7,9 km/s
υ₁² = gR = 9,8 · 6,4 · 10⁶ ≈ 63 · 10⁶ m²/s²; 7,9 · 7,9 ≈ 63 bo‘lgani uchun υ₁ ≈ 7,9 · 10³ m/s = 7,9 km/s.
7,9 km/s da bir soatda 7,9 · 3600 ≈ 28 400 km: Yer aylanasi (≈ 40 000 km) ga yaqinlashadi; bir aylanish ≈ 85–90 minut.
Sinfda faoliyat

«Yo‘ldosh nima beradi?»: sinf sun’iy yo‘ldoshlarning vazifalarini sanaydi: aloqa, ob-havo, navigatsiya, Yerni kuzatish. Xavfsizlik: raketa yoki portlovchi moddalar bilan tajriba o‘tkazmang.

Mashq
1
Birinchi kosmik tezlik nima va qiymati qancha?
2
Nima uchun sun’iy yo‘ldosh bir necha yuz km balandlikda uchadi?
3
υ₁ = 8 km/s da 100 s da yo‘ldosh necha km o‘tadi?
4
Yo‘ldosh orbitada bo‘lsa-da, nima uchun Yerga tushmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi dala kuni uchun joyHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →