ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Gorizontal otilgan jism harakati

Darslar 30 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
30

Yerning tortish kuchi ta’sirida jismlarning harakati

Darslik: 108–111-betlar
MaqsadGorizontal otilgan jism harakatini ikki harakat yig‘indisi sifatida tasvirlash; uchish vaqti va uzoqligini hisoblash.
Yangi so‘zlar
gorizontal otish · horizontal throwuchish uzoqligi · rangeuchish vaqti · time of flightparabola · parabola
Tushuntirish

Gorizontal yo‘nalishda υ₀ boshlang‘ich tezlik bilan otilgan jism ikki harakatda qatnashadi. Gorizontal yo‘nalishda unga kuch ta’sir qilmaydi (havo qarshiligi hisobga olinmaydi), shuning uchun u o‘sha yo‘nalishda tekis harakat qiladi: x = υ₀t. Vertikal yo‘nalishda esa og‘irlik kuchi ta’sirida jism tinchlikdan erkin tushganday harakat qiladi: h = gt²/2. Shuning uchun tushish vaqti t ni h = gt²/2 formuladan (t² = 2h/g) topamiz, uchish uzoqligi esa L = υ₀t. Ikkala harakat bir-biriga bog‘liq emas: gorizontal otilgan jism va shu balandlikdan erkin tushgan jism yerga bir vaqtda tushadi. Trayektoriya — parabola shaklidagi egri chiziq; masalalarda g = 10 m/s² olamiz. Gorizontal tezlik juda katta bo‘lsa (Yer sirti yaqinida taxminan 7,9 km/s — birinchi kosmik tezlik), jism Yerga qaytib tushmay, uning atrofida aylana bo‘ylab harakatlana boshlaydi.

ƒFormula
L = υ₀t; t² = 2h/g
gorizontal — tekis harakat, vertikal — erkin tushish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qutqaruv vertolyoti 80 m balandlikda 20 m/s tezlik bilan gorizontal uchib, oziq-ovqat paketini tashlaydi. Paket t = √(2 · 80 : 10) = 4 s tushadi va shu vaqtda oldinga 20 · 4 = 80 m siljiydi. Shuning uchun paketni nishondan oldin tashlash kerak.

Kim ishlatadi

Uchuvchi va navigator yuk tashlash nuqtasini hisoblaydi, uzoqqa sakrash murabbiyi sakrash burchagi va tezligini o‘rgatadi, o‘t o‘chiruvchi suv oqimini nishonga yo‘naltiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozni g‘ijimlab to‘p qiling va savatga gorizontal otib ko‘ring: sekin va tezroq otib, qaysi holda uzoqroq tushishini kuzating. Tushish vaqti deyarli bir xil ekanini o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
x, my, m10203040506070601201800hL
h = 180 m balandlikdan υ₀ = 10 m/s bilan gorizontal otilsa: t² = 2 · 180 : 10 = 36, t = 6 s; L = 10 · 6 = 60 m.
x, my, m123456781234560hL
h = 5 m, υ₀ = 7 m/s: t² = 2 · 5 : 10 = 1, t = 1 s; L = 7 · 1 = 7 m.
Sinfda faoliyat

«Ikki koptok»: bir koptokni stol chetidan gorizontal turtib, ikkinchisini shu paytda tashlab yuboring (kattalar nazoratida, past stol): ikkalasi taxminan bir vaqtda tushadi. Xavfsizlik: odamlarga qaratib otmang.

Mashq
1
Gorizontal otilgan jism qaysi ikki harakatda qatnashadi?
2
h = 245 m dan gorizontal otilgan jism qancha vaqtda tushadi (g = 10), s?
3
Shu jismga υ₀ = 9 m/s bo‘lsa, uchish uzoqligi (m)?
4
Nima uchun gorizontal otilgan va shu balandlikdan tashlangan jism yerga bir vaqtda tushadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYomg‘ir plashi uchun mato tanlashHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →