22
Nyutonning uchinchi qonuni
Darslik: 82–85-betlar
MaqsadNyutonning uchinchi qonunini aytish va kuchlar juftligi xususiyatlarini bilish.
Yangi so‘zlar
Nyutonning uchinchi qonuni · Newton’s third lawta’sir kuchi · action forceaks ta’sir kuchi · reaction forcekuchlar jufti · force pair
Tushuntirish
Nyutonning uchinchi qonuni: ikki jism bir-biriga modullari teng, yo‘nalishlari qarama-qarshi kuchlar bilan ta’sir qiladi: F₁₂ = −F₂₁. Bu kuchlar bir to‘g‘ri chiziq bo‘ylab, har doim juft bo‘lib paydo bo‘ladi va tabiati bir xil bo‘ladi. Eng muhimi: ular turli jismlarga qo‘yilgan, shuning uchun bir-birini muvozanatlamaydi. Masalan, devorni itarsangiz, devor ham sizni xuddi shunday kuch bilan itaradi. Qayiqdan sohilga sakrasangiz, qayiq orqaga suriladi. Ikki jismning tezlanishlari esa massalariga teskari: massasi kichik jism ko‘proq tezlanadi.
Namunalar
Ot aravani 400 N kuch bilan tortsa, arava ham otni 400 N kuch bilan orqaga tortadi.
Rolikli konkida turgan ikki bola bir-birini itarsa, ikkalasi ham teskari tomonga siljiydi; yengil bola kattaroq tezlanish oladi.
Sinfda faoliyat
«Qarshilik»: ikki o‘quvchi qo‘l kaftlarini bir-biriga tiralib, birma-bir itaradi; har biri qarshi kuchni sezadi. Xavfsizlik: yumshoq itaring, polda sirpanmang.
Mashq
1
Nyutonning uchinchi qonunini ayting.
Jismlar bir-biriga modullari teng, yo‘nalishlari qarama-qarshi kuchlar bilan ta’sir qiladi.
2
Nima uchun ta’sir va aks ta’sir kuchlari bir-birini muvozanatlamaydi?
Chunki ular turli jismlarga qo‘yilgan.
3
Bola devorni 30 N kuch bilan itaradi. Devor bolani qanday kuch bilan itaradi (N)?
30
4
Ikki bola konkida bir-birini itardi: 40 kg bola va 20 kg bola. Qaysi biri kattaroq tezlanish oladi?
20 kg li bola: kuchlar teng, a = F/m katta.