ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Og‘irlik kuchi va jism og‘irligi

Darslar 27–28 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
27

Og‘irlik kuchi

Darslik: 100–101-betlar
MaqsadOg‘irlik kuchi F = mg ni va erkin tushish tezlanishining Yer sirtida o‘zgarishini bilish.
Yangi so‘zlar
og‘irlik kuchi · force of gravityerkin tushish tezlanishi · free-fall accelerationYerning massasi · mass of the EarthYer radiusi · Earth’s radius
Tushuntirish

Yer sirti yaqinidagi jismni Yer o‘ziga tortadi; bu kuch og‘irlik kuchi deyiladi: F = mg, bunda g — erkin tushish tezlanishi. Butun olam tortishish qonunidan g = GM/R², bunda M — Yerning massasi, R — Yer radiusi (taxminan 6400 km). Hisoblash g ≈ 9,8 m/s² beradi; masalalarda ko‘pincha g = 10 m/s² olinadi. g qutbda biroz kattaroq (9,83 m/s²), ekvatorda kichikroq (9,78 m/s²), chunki Yer qutblarda siqilgan va o‘z o‘qi atrofida aylanadi. Yer sirtidan balandlashgan sari g kamayadi. Og‘irlik kuchi jism massasiga to‘g‘ri proporsional, Yerning markaziga yo‘nalgan (vertikal pastga) va jismning massa markaziga qo‘yiladi.

ƒFormula
F = mg
g ≈ 9,8 m/s² (masalalarda 10 m/s²)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quruvchi 30 kg li sement qopini arqon bilan yuqoriga ko‘taryapti. Qopga ta’sir qiluvchi og‘irlik kuchi 30 · 10 = 300 N, shuning uchun arqon kamida shuncha kuchga chidashi kerak. Muhandislar xavfsizlik uchun ancha ortiqroq chidamli arqon tanlaydi.

Kim ishlatadi

Kran haydovchisi yuk massasiga qarab ko‘tarish kuchini tekshiradi, ko‘prik loyihachisi o‘z og‘irlik kuchlarini hisoblaydi, og‘ir atletika murabbiyi shtanga og‘irligini rejalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qalamni, keyin yengil maktab sumkasini qo‘lingizni yon tomonga cho‘zib, o‘n soniya ushlab turing. Sumka ancha ko‘p kuch talab qilishini sezing: qo‘lingiz kattaroq og‘irlik kuchini muvozanatlaydi.

Namunalar
F = 50 N
m = 5 kg (g = 10 m/s²): F = 5 · 10 = 50 N.
F = 200 N bo‘lsa, m = F/g = 200 : 10 = 20 kg.
Sinfda faoliyat

«Massadan kuchga»: sinf bir necha kundalik narsa massasini (kitob 0,5 kg, sumka 4 kg) og‘irlik kuchiga aylantiradi. Xavfsizlik: og‘ir narsalarni kattalar ko‘taradi.

Mashq
1
Og‘irlik kuchi formulasi qanday?
2
m = 12 kg jismga og‘irlik kuchi (g = 10 m/s²), N?
3
Og‘irlik kuchi 450 N bo‘lsa, massa (g = 10 m/s²), kg?
4
Nima uchun ekvatorda g qutbdagidan kichik?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi daryoni ko‘rish rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →