Darslar 29 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
29
Yuklama va vaznsizlik
Darslik: 105–107-betlar
MaqsadTezlanish bilan harakatlanayotgan tayanchda og‘irlikni hisoblash; yuklama va vaznsizlikni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
yuklama · overloadvaznsizlik · weightlessnesslift · lift (elevator)tezlanish yo‘nalishi · direction of acceleration
Tushuntirish
Tayanch tezlanish bilan harakatlansa, jism og‘irligi o‘zgaradi. Tayanch yuqoriga a tezlanish bilan harakatlansa (yuqoriga tezlashsa yoki pastga sekinlashsa), P = m(g + a): og‘irlik oshadi — bu holat yuklama deyiladi. Tezlanish pastga yo‘nalgan bo‘lsa, P = m(g − a): og‘irlik kamayadi. Agar tayanch erkin tushish tezlanishi bilan pastga harakatlansa (a = g), P = 0: jism vaznsizlik holatida bo‘ladi. Vaznsizlikda jism tayanchga bosmaydi, osmani tortmaydi, lekin og‘irlik kuchi yo‘qolmaydi — jism va tayanch birgalikda erkin tushadi. Orbitadagi kosmik kemada hamma narsa vaznsiz, chunki kema va uning ichidagilar Yerga erkin tushmoqda (ammo gorizontal tezlik tufayli unga yetmaydi).
Namunalar
Lift yuqoriga a = 2 m/s² bilan tezlansa, m = 50 kg odamning og‘irligi P = 50 · (10 + 2) = 600 N (tinchlikdagi 500 N dan katta).
Lift pastga a = 2 m/s² bilan tezlansa: P = 50 · (10 − 2) = 400 N.
Sinfda faoliyat
«Lift fikri»: sinf lift ichida tarozida turgan odam ko‘rsatishi qanday o‘zgarishini muhokama qiladi (start, tekis, tormoz). Xavfsizlik: liftda sakramang, lift eshigiga suyanmang.