Yuklama va vaznsizlik
Tayanch tezlanish bilan harakatlansa, jism og‘irligi o‘zgaradi. Tayanch yuqoriga a tezlanish bilan harakatlansa (yuqoriga tezlashsa yoki pastga sekinlashsa), P = m(g + a): og‘irlik oshadi — bu holat yuklama deyiladi. Tezlanish pastga yo‘nalgan bo‘lsa, P = m(g − a): og‘irlik kamayadi. Agar tayanch erkin tushish tezlanishi bilan pastga harakatlansa (a = g), P = 0: jism vaznsizlik holatida bo‘ladi. Vaznsizlikda jism tayanchga bosmaydi, osmani tortmaydi, lekin og‘irlik kuchi yo‘qolmaydi — jism va tayanch birgalikda erkin tushadi. Orbitadagi kosmik kemada hamma narsa vaznsiz, chunki kema va uning ichidagilar Yerga erkin tushmoqda (ammo gorizontal tezlik tufayli unga yetmaydi).
| Tayanch tezlanishi | Og‘irlik |
|---|---|
| yuqoriga a — yuklama | P = m(g + a) |
| pastga a | P = m(g − a) |
| pastga a = g — vaznsizlik | P = 0 |
Maktab bog‘idagi belanchakda eng pastki nuqtada o‘zingizni biroz og‘irroq, yuqori nuqtada esa yengilroq his qilasiz. Eng pastda tayanch sizni yuqoriga tezlanish bilan bosadi, shuning uchun vazn kattalashadi. Qo‘shimcha tezlanish tufayli his qilinadigan bu o‘zgarish ortiqcha yuk deyiladi.
Uchuvchilar va kosmonavtlar ortiqcha yukka chidashga tayyorlanadi, attraksion muhandisi o‘rindiqlarni xavfsiz tezlanishga hisoblaydi, shifokor-fiziolog bunday yuklarning inson tanasiga ta’sirini o‘rganadi.
Yengil sumkani bandidan ushlab, belanchak kabi sekin silkitib ko‘ring. Band eng pastki nuqtada ko‘proq tortilishini sezing. Atrofda odam yo‘qligiga ishonch hosil qiling.
| Lift | P, N |
|---|---|
| tinch | 500 |
| yuqoriga a = 2 m/s² | 600 |
| pastga a = 2 m/s² | 400 |
«Lift fikri»: sinf lift ichida tarozida turgan odam ko‘rsatishi qanday o‘zgarishini muhokama qiladi (start, tekis, tormoz). Xavfsizlik: liftda sakramang, lift eshigiga suyanmang.