ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Yuklama va vaznsizlik

Darslar 29 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
29

Yuklama va vaznsizlik

Darslik: 105–107-betlar
MaqsadTezlanish bilan harakatlanayotgan tayanchda og‘irlikni hisoblash; yuklama va vaznsizlikni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
yuklama · overloadvaznsizlik · weightlessnesslift · lift (elevator)tezlanish yo‘nalishi · direction of acceleration
Tushuntirish

Tayanch tezlanish bilan harakatlansa, jism og‘irligi o‘zgaradi. Tayanch yuqoriga a tezlanish bilan harakatlansa (yuqoriga tezlashsa yoki pastga sekinlashsa), P = m(g + a): og‘irlik oshadi — bu holat yuklama deyiladi. Tezlanish pastga yo‘nalgan bo‘lsa, P = m(g − a): og‘irlik kamayadi. Agar tayanch erkin tushish tezlanishi bilan pastga harakatlansa (a = g), P = 0: jism vaznsizlik holatida bo‘ladi. Vaznsizlikda jism tayanchga bosmaydi, osmani tortmaydi, lekin og‘irlik kuchi yo‘qolmaydi — jism va tayanch birgalikda erkin tushadi. Orbitadagi kosmik kemada hamma narsa vaznsiz, chunki kema va uning ichidagilar Yerga erkin tushmoqda (ammo gorizontal tezlik tufayli unga yetmaydi).

Tayanch tezlanishiOg‘irlik
yuqoriga a — yuklamaP = m(g + a)
pastga aP = m(g − a)
pastga a = g — vaznsizlikP = 0
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab bog‘idagi belanchakda eng pastki nuqtada o‘zingizni biroz og‘irroq, yuqori nuqtada esa yengilroq his qilasiz. Eng pastda tayanch sizni yuqoriga tezlanish bilan bosadi, shuning uchun vazn kattalashadi. Qo‘shimcha tezlanish tufayli his qilinadigan bu o‘zgarish ortiqcha yuk deyiladi.

Kim ishlatadi

Uchuvchilar va kosmonavtlar ortiqcha yukka chidashga tayyorlanadi, attraksion muhandisi o‘rindiqlarni xavfsiz tezlanishga hisoblaydi, shifokor-fiziolog bunday yuklarning inson tanasiga ta’sirini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Yengil sumkani bandidan ushlab, belanchak kabi sekin silkitib ko‘ring. Band eng pastki nuqtada ko‘proq tortilishini sezing. Atrofda odam yo‘qligiga ishonch hosil qiling.

Namunalar
LiftP, N
tinch500
yuqoriga a = 2 m/s²600
pastga a = 2 m/s²400
Lift yuqoriga a = 2 m/s² bilan tezlansa, m = 50 kg odamning og‘irligi P = 50 · (10 + 2) = 600 N (tinchlikdagi 500 N dan katta).
Lift pastga a = 2 m/s² bilan tezlansa: P = 50 · (10 − 2) = 400 N.
Sinfda faoliyat

«Lift fikri»: sinf lift ichida tarozida turgan odam ko‘rsatishi qanday o‘zgarishini muhokama qiladi (start, tekis, tormoz). Xavfsizlik: liftda sakramang, lift eshigiga suyanmang.

Mashq
1
Yuklama deb nimaga aytiladi?
2
m = 60 kg, lift yuqoriga a = 5 m/s² bilan tezlanadi (g = 10). P (N)?
3
m = 60 kg, lift pastga a = 5 m/s² bilan tezlanadi (g = 10). P (N)?
4
Nima uchun orbitadagi kosmonavtlar vaznsiz bo‘ladi, vaholanki ularga og‘irlik kuchi ta’sir qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEkoparkka tashrif rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →