☰ Mundarija · Fizika

Yuqoriga tik otilgan jism

Darslar 14 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
14

Yuqoriga tik otilgan jismning harakati

Darslik: 50–55-betlar
MaqsadYuqoriga tik otilgan jism harakatini formulalar bilan tavsiflash: υ = υ₀ − gt, h = υ₀t − gt²/2.
Yangi so‘zlar
tik otish · vertical throweng katta balandlik · maximum heightko‘tarilish vaqti · time of ascenttushish tezlanishi · free-fall acceleration
Tushuntirish

Yuqoriga otilgan jismga havo qarshiligi hisobga olinmaganda faqat Yerning tortish kuchi ta’sir qiladi, shuning uchun tezlanish doimo pastga yo‘nalgan va g ga teng (masalalarda g = 10 m/s² olamiz). Yuqoriga ko‘tarilishda jism sekinlashadi: υ = υ₀ − gt, balandlik h = υ₀t − gt²/2. Eng yuqori nuqtada tezlik nolga teng, shuning uchun ko‘tarilish vaqti t = υ₀/g; buni balandlik formulasiga qo‘ysak, eng katta balandlik h = υ₀²/(2g) chiqadi. Tushishda jism tinchlikdan tezlashadi va otilgan joyiga boshlang‘ich tezlik bilan teng tezlikda qaytadi; butun uchish vaqti 2υ₀/g. Yuqoriga ko‘tarilish va pastga tushish simmetrik harakatlardir.

Namunalar
υ₀ = 30 m/s (g = 10 m/s²): ko‘tarilish vaqti t = 30 : 10 = 3 s, h = 30² : (2 · 10) = 900 : 20 = 45 m.
Shu jismning 1 s dan keyingi tezligi υ = 30 − 10 · 1 = 20 m/s, balandligi h = 30 · 1 − 10 · 1² : 2 = 25 m.
Sinfda faoliyat

«Eng yuqori nuqta»: sinf tezlik jadvalini to‘ldiradi: υ₀ = 30 m/s da t = 0, 1, 2, 3, 4 s uchun υ (30, 20, 10, 0, −10). Minus ishora jism pastga harakatlanayotganini bildiradi. Xavfsizlik: hech narsani uloqtirmang, faqat hisob.

Mashq
1
Eng yuqori nuqtada tezlik qancha?
2
υ₀ = 60 m/s bilan yuqoriga otilgan jism necha sekundda eng yuqoriga chiqadi (g = 10 m/s²)?
3
Shu jism qanday eng katta balandlikka ko‘tariladi (m)?
4
Nima uchun eng yuqori nuqtada tezlik nol bo‘lsa-da, tezlanish nol emas?