Jismlarning o‘zaro ta’siri. Kuch
Jismlar bir-biriga ta’sir qilganda ularning tezligi yoki shakli o‘zgaradi. Jismlarning bir-biriga ta’siri har doim o‘zaro bo‘ladi: to‘pni tepsak, to‘p ham oyoqqa ta’sir qiladi. Ta’sirning o‘lchovi bo‘lgan vektor kattalik kuch deyiladi; kuchni F harfi bilan belgilaymiz. Kuch uchta narsa bilan aniqlanadi: moduli, yo‘nalishi va qo‘yilish nuqtasi. XBSda kuch birligi — nyuton (N); amalda kilonyuton va millinyuton ham ishlatiladi: 1 kN = 1000 N, 1 N = 1000 mN. Kuch dinamometr bilan o‘lchanadi. Bir nechta kuch ta’sir etsa, ularning vektor yig‘indisi teng ta’sir etuvchi kuch deyiladi: bir yo‘nalishdagilar qo‘shiladi, qarama-qarshilarida ayriladi.
Uch o‘quvchi maktab bog‘idagi yo‘lakda yuk ortilgan aravachani itarmoqda. Har biri taxminan 100 N kuch bilan bir tomonga itarsa, kuchlar qo‘shilib 3 · 100 = 300 N bo‘ladi. Agar biri teskari tomonga itarsa, umumiy kuch 100 N gacha kamayadi.
Ko‘prik muhandisi konstruksiyaga ta’sir qiluvchi kuchlarni qo‘shadi, fizioterapevt mushak kuchini o‘lchaydi, yuk tashuvchilar og‘ir narsani birgalikda ko‘taradi.
Yengil maktab sumkasini bir barmoq bilan, keyin ikki barmoq bilan ushlab ko‘ring. Kuch ikkiga bo‘linganda har bir barmoqqa tushadigan yuk qanday bo‘lishini sezing.
«Dinamometr bilan»: o‘qituvchi (yoki kattalar) dinamometrga yuk osib, kuchni o‘lchaydi. 100 g yuk taxminan 1 N kuch bilan tortiladi. Xavfsizlik: yukni oyoq ustida ushlamang, prujinani cho‘zib qo‘yib yubormang.