☰ Mundarija · Fizika

Jismlarning o‘zaro ta’siri. Kuch

Darslar 18 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
18

Jismlarning o‘zaro ta’siri. Kuch

Darslik: 69–71-betlar
MaqsadO‘zaro ta’sir va kuch tushunchasini, kuch birligi nyutonni va teng ta’sir etuvchini bilish.
Yangi so‘zlar
o‘zaro ta’sir · interactionkuch · forcenyuton (N) · newton (N)teng ta’sir etuvchi kuch · resultant force
Tushuntirish

Jismlar bir-biriga ta’sir qilganda ularning tezligi yoki shakli o‘zgaradi. Jismlarning bir-biriga ta’siri har doim o‘zaro bo‘ladi: to‘pni tepsak, to‘p ham oyoqqa ta’sir qiladi. Ta’sirning o‘lchovi bo‘lgan vektor kattalik kuch deyiladi; kuchni F harfi bilan belgilaymiz. Kuch uchta narsa bilan aniqlanadi: moduli, yo‘nalishi va qo‘yilish nuqtasi. XBSda kuch birligi — nyuton (N); amalda kilonyuton va millinyuton ham ishlatiladi: 1 kN = 1000 N, 1 N = 1000 mN. Kuch dinamometr bilan o‘lchanadi. Bir nechta kuch ta’sir etsa, ularning vektor yig‘indisi teng ta’sir etuvchi kuch deyiladi: bir yo‘nalishdagilar qo‘shiladi, qarama-qarshilarida ayriladi.

Namunalar
Quti ustiga bir tomonga 15 N va 25 N kuch ta’sir qilsa, teng ta’sir etuvchi 15 + 25 = 40 N.
Qarama-qarshi tomonga 50 N va 35 N kuch ta’sir qilsa, teng ta’sir etuvchi 50 − 35 = 15 N, kattaroq kuch tomonga.
Sinfda faoliyat

«Dinamometr bilan»: o‘qituvchi (yoki kattalar) dinamometrga yuk osib, kuchni o‘lchaydi. 100 g yuk taxminan 1 N kuch bilan tortiladi. Xavfsizlik: yukni oyoq ustida ushlamang, prujinani cho‘zib qo‘yib yubormang.

Mashq
1
Kuch nima? Birligi qanday?
2
Kuch qaysi uch narsa bilan aniqlanadi?
3
Jismga bir yo‘nalishda 12 N va 18 N kuch ta’sir qiladi. Teng ta’sir etuvchi (N)?
4
Nima uchun ikki bola arqonni qarama-qarshi tomonga bir xil kuch bilan tortsa, arqon qimirlamaydi?