ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Mexanik ish

Darslar 39–40 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
39

Mexanik ish

Darslik: 147–150-betlar
MaqsadMexanik ish A = Fs ni, ish birligi joulni bilish va ish hisoblash.
Yangi so‘zlar
mexanik ish · mechanical workjoul (J) · joule (J)kuch yo‘nalishi · direction of forceko‘chish s · displacement s
Tushuntirish

Jismga kuch ta’sir qilib, uni ko‘chirsa, kuch mexanik ish bajaradi. Kuch ko‘chish bilan bir yo‘nalishda bo‘lsa, ish kuch moduli bilan ko‘chish modulining ko‘paytmasiga teng: A = Fs. Kuch ko‘chishga burchak ostida yo‘nalgan bo‘lsa, ishni faqat kuchning ko‘chish yo‘nalishidagi proyeksiyasi bajaradi: A = Fs · s. XBSda ish birligi — joul (J): 1 J = 1 N · 1 m — 1 N kuch ta’sirida jism kuch yo‘nalishida 1 m ko‘chganda bajariladigan ish. Katta ishlar uchun kilojoul: 1 kJ = 1000 J. Agar ko‘chish bo‘lmasa (jism qimirlamasa), ish nolga teng — devorni itarib charchasangiz ham, fizik ma’noda ish bajarilmaydi. Kuch ko‘chishga perpendikulyar bo‘lsa (proyeksiyasi nol), ish nol; kuch ko‘chishga qarama-qarshi bo‘lsa (masalan, ishqalanish), ish manfiy. Jismni h balandlikka tekis ko‘tarishda A = mgh.

ƒFormula
A = Fs
1 J = 1 N · 1 m
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dalada kichik nasos 100 l (100 kg) suvni 6 m balandlikdagi idishga ko‘taradi. Bajarilgan ish A = 100 · 10 · 6 = 6000 J. Nasos tez ishlasa ham, sekin ishlasa ham ish o‘zgarmaydi, o‘zgargani vaqt.

Kim ishlatadi

Quruvchi kran bilan yuk ko‘tarish ishini hisoblaydi, dehqon sug‘orish nasosini tanlaydi, og‘ir atletikachi shtangani ko‘taradi.

Bugun sinab ko‘ring

1 litrli to‘la suv idishini (taxminan 1 kg) polda yoki past joydan belingiz balandligigacha (taxminan 1 m) ko‘taring: bajarilgan ish taxminan 10 J. Keyin shu balandlikka ikkita idish solingan sumkani ko‘taring: ish taxminan ikki barobar ko‘p bo‘ladi.

Namunalar
30 N
F = 30 N kuch quti ni 4 m ko‘chirdi (kuch ko‘chish bo‘ylab): A = 30 · 4 = 120 J.
m = 5 kg yukni 2 m balandlikka tekis ko‘tarish: A = mgh = 5 · 10 · 2 = 100 J (g = 10 m/s²).
Sinfda faoliyat

«Ish bajariladimi?»: sinf holatlarni baholaydi (sumka ko‘tarish, sumka bilan tekis yurish, devorni itarish, zinadan ko‘tarilish). Xavfsizlik: faqat yengil narsa ko‘taring.

Mashq
1
Mexanik ish formulasi va birligi qanday?
2
F = 25 N, s = 6 m (bir yo‘nalishda). A (J)?
3
m = 20 kg yuk 3 m balandlikka ko‘tarildi (g = 10). A (J)?
4
Nima uchun sumka bilan gorizontal tekis yurganda sumkaning og‘irlik kuchi ish bajarmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIpak yo‘li vaqt chizig‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →